Druslubækur og doðrantar

Af austenskum tilfinningaþunga

2012-02-13T01:24:00.000Z

Eina teikningin sem til er af Jane Austen

Ég er svo heppin að vera að vinna í Jane Austen-tengdu verkefni þessa dagana og hef þar af leiðandi pottþétta afsökun fyrir að lesa og horfa á ofboðslega mikið sem hefur með hana að gera. Ekki sem verst! Ég hef lesið mér mikið til um hana og til dæmis fannst mér þessi bók mjög fín, Jane Austen: The World of her Novels eftir Deirdre Le Faye. Hún setur Austen í sögulegt samhengi og fjallar um þjóðfélagsskipan, tískustrauma og lifnaðarhætti þessa tíma; fer yfir breytingarnar sem urðu á ensku samfélagi á þeim fjórum áratugum sem Austen lifði og tekur hverja skáldsögu sérstaklega fyrir. Þetta er engin analýsa og afskaplega óróttæk sem fræðibók, en segir manni afskaplega mikið um heim sagnanna og er heilmikið myndskreytt, sem gerir bókina þeim mun eigulegri. Einnig er fjallað um ævi Jane Austen og hennar persónulega saga fléttuð saman við fróðleik um England frá miðri 18. öld og fram á þá 19., en Austen lést árið 1817.

Ég hef auðvitað líka verið að lesa bækurnar hennar, bæði lesa aftur þær sem ég þekkti fyrir og svo að kynna mér þær sem ég hafði aldrei lesið. Í vikunni sem leið las ég þá síðustu sem ég átti eftir af fullkláruðu skáldsögunum, Persuasion, sem var einmitt síðasta bókin sem Austen lauk við og kom út skömmu eftir dauða hennar. Það er allt öðruvísi stemning í Persuasion en í hinum bókunum - reyndar er miklu meiri munur á bókunum hennar almennt en maður myndi halda af umfjöllun og skírskotunum í Austen. Persuasion var skrifuð á eftir Emmu, sem er af allt öðrum toga - löng og flókin, uppfull af glettni og háði (ekki síst á kostnað aðalpersónunnar), og þótt í henni séu mjög dramatískir straumar er samt aldrei eins og ástamál Emmu og hinna persónanna séu spurning um líf eða dauða. Emma býr vissulega við þrúgandi nærveru einstaklega heilsukvíðins föður (sem nú til dags yrði sendur beint í hugræna atferlismeðferð sem var því miður ekki til á tímum hýpókondríaksins herra Woodhouse), en með þeim er afskaplega kært, hún á vini og ástríka fjölskyldu og lífið blasir við henni. Í Persuasion fylgjumst við hins vegar með eftirleik ástarsambands sem endaði illa og aðalpersónan, Anne Elliot, er stödd í algjöru öngstræti.
Sjö árum áður en frásögn Austen hefst var Anne trúlofuð ungum sjóherliða að nafni Wentworth, en lét undan þrýstingi fjölskyldu og vina og sleit trúlofuninni, þeim Wentworth til gríðarlegs hugarangurs. Anne á hégómagjarnan föður og systurnar eru síst skárri; hégómagjarnar báðar tvær, önnur sjálfselsk og hin afar kaldlynd. Ástarsorgin fékk mjög á Anne sem glataði í kjölfarið æskublómanum og hefur aldrei náð sér að fullu. Þegar sagan hefst er hún orðin 27 ára gömul - sumsé háöldruð - og sífellt verður ólíklegra að hún gangi út.

Stúlkan á myndinni er víst ekki með þverflautu,
eins og mér sýndist fyrst, heldur sjónauka

Eins og lesendur hafa eflaust séð fyrir kemur Wentworth aftur inn í líf Anne og upphefst mikil flétta að hætti Austen; fólk verður ástfangið þvers og kruss, mistúlkar tilfinningar annarra, reynir að beina eigin tilfinningum í annan farveg og les rangt í hegðun fólksins í kring. Sögusviðið er efristéttarsamfélag ensku sveitarinnar en fléttan leiðir aðalpersónurnar til Bath þar sem sagan nær hápunkti sínum og leyst er úr flækjunum.

Nýlega voru gerðir þættir með Sally
Hawkins í hlutverki Anne - hefur
einhver blogglesandi séð þá?

Það eru ákveðin þyngsli yfir Persuasion; einhver melankólía eða jafnvel örvænting, sem er auðvitað freistandi að setja í samhengi við líf Austen sjálfrar, sem var orðin heilsulaus þegar þarna var komið sögu auk þess sem fjölskyldan hafði gengið í gegnum talsverðar hremmingar í kjölfar andláts föðurins. Engu að síður einkennast sögulokin af von og gleði, af þeirri tilfinningu að aldrei sé of seint að bæta fyrir fyrri mistök og aðstæður geti breyst til hins betra. Anne og Wentworth eru óttalega litlausar persónur, sem ég áttaði mig í raun ekki á fyrr en að lestrinum loknum, og í samanburði við Lizzie Bennet og Emmu Woodhouse er Anne afskaplega fyrirferðarlítil og auðgleymd. Hún er ekki viðkvæmt (óþolandi) blóm eins og Fanny Price heldur; eiginlega er hún nánast ósýnileg í eigin sögu, sem var merkileg uppgötvun svona eftir á þar eð mér þótti bókin afskaplega góð og ég naut lestrarins mjög.

En hér hljóta að vera einhverjir Austen-aðdáendur - hver er eftirlætisbókin ykkar eftir Austen?

„Did you ever stop to think, and forget to start again?“

2012-02-11T16:39:00.001Z

Sögur A.A. Milne um Winnie-the-Pooh eða Bangsímon komu út á tveimur bókum á þriðja áratug 20. aldar. Bangsímon er með krúttlegri böngsum bókmenntasögunnar og örugglega sá frægasti ‒ líklega væri samkeppnin helst við samlanda hans Paddington (sem reyndar var perúskur innflytjandi í London), en þar sem sá hefur ekki orðið Disneyfígúra á hvíta tjaldinu hefur Bangsímon klárlega vinninginn.

Bangsímon er uppáhaldsleikfang drengs að nafni Jakob Kristófer, eða Christopher Robin á frummálinu. Engum sögum fer af tilveru Jakobs utan heimilis eða í félagsskap annars mannfólks og ekki er hann alltaf beinn þátttakandi í atburðum bókanna, en þó ávallt til staðar ‒ ef ekki uppi í tré eða heima í húsi, þá í meðvitund aðalpersónanna, tuskudýranna sinna. Með Bangsímon fremstan í flokki lenda þau í ýmsum svaðilförum sem yfirleitt vara í svosem eitt eftirmiðdegi, og hafi Jakob Kristófer verið fjarri góðu gamni fær hann að heyra allt af létta í endursögn Bangsímons.
Líklega er óhjákvæmilegt að jafn vinsælar og sígildar sögur og þessar verði fyrr eða síðar endurunnar í handrit, en kannski að sama skapi viðbúið að afurðirnar skorti einhvern neista sem bjó í frumtextanum. Þannig eru teiknimyndir Disney um Bangsímon svosem skemmtilegar á mælikvarða teiknimynda og vissulega halda persónurnar sínum helstu einkennum og einhverjum sjarma, en það er synd ef fólk heldur sig þá þekkja Bangsímon af teiknimyndunum einum saman án þess að hafa lesið upprunalegu sögurnar. Sama má segja um múmínálfana ‒ teiknimyndir og myndskreyttar smábarnabækur eru góðra gjalda verðar, en jafnast aldrei á við alvöru stöffið. Því fagnaði ég á sínum tíma útkomu íslenskrar þýðingar Guðmundar Andra Thorssonar á fyrstu sögunum um Bangsímon, sem Edda gaf út 2008. Í tifelli Bangsímons finnst mér þýðing á frumtextanum klárlega betur til þess fallin að varðveita sérkenni hans en t.d. kvikmyndaaðlögun, þó að á frummáli sé. En auðvitað er frumtextinn bestur og ég mæli eindregið með Bangsímonlestri á ensku ‒ t.d. er hann fáanlegur fyrir Kindle hér, og einnig má finna bæði fýsísk eintök og hljóðbækur á bókasöfnum í Reykjavík og nágrenni. (Við Bangsímonleit á Gegni fann ég fleira áhugavert, t.d. námsritgerð Fríðu Gylfadóttur „From book to movie: what is lost in the “Disneyfication” of Winnie-the-Pooh?“ Svo kom mér hálfpartinn á óvart að rekast á eigið nafn á listanum ‒ ég skrifaði nefnilega pistil fyrir tímaritið Börn og menningu af tilefni íslensku Bangsímonþýðingarinnar á sínum tíma.)

Þar sem Bangsímonsögurnar hafa verið þýddar á fjöldamörg tungumál hefur nafnið Winnie-the-Pooh auðvitað verið útfært á ýmsa vegu. Bangsímon (eða fullu nafni Bangsímon Púi) á íslensku, Peter plys á dönsku (einhverntímann hafði ég þá kenningu að nöfn aðalpersóna barnaefnis væru einhverra hluta vegna yfirleitt alltaf þýdd á dönsku sem Peter, þótt eina annað dæmið sem ég muni í svipinn sé Curious George = Peter Pedal), Nalle Puh á bæði sænsku og finnsku... á spænsku heitir hann reyndar bara Winnie-the-Pooh, á hollensku Winnie de Poeh og á frönsku Winnie l'ourson, eða Bangsinn (/húnninn) Winnie. Ekki veit ég hver á heiðurinn af íslenska Bangsímonsnafninu, en finnst það afar vel heppnað og krúttlegt (fær jafnvel aukakrúttstig fyrir að minna á Pokémon en vera samt eldra).

Það er ekki hægt að bókablogga um Bangsímon án þess að minnast á eitt fyndnasta verk Bangsímon-kanónunnar: The Pooh Perplex - In Which It is Discovered that the True Meaning of the Pooh Stories is Not as Simple as is Usually Believed, But for Proper Elucidation Requires the Combined Efforts of Several Academicians of Varying Critical Persuasions, sem kom fyrst út 1963 og hefur verið margendurútgefin. Titillinn sver sig í ætt við oft á tíðum hástemmdan einlægnistón Bangsímons og félaga ‒ líkt og börn sem reyna að tala fullorðinslega með stórum, alvarlegum orðum og svolítið hlægilegri útkomu. Bókin er þó ekki eftir Milne heldur Frederick Crews, bandarískan rithöfund og bókmenntagagnrýnanda og prófessor emeritus við Berkeley-háskóla.* Hún samanstendur af 12 bókmenntafræðipistlum um Bangsímon, eignuðum 12 uppskálduðum fræðimönnum (svosem Harvey C. Window, P.R. Honeycomb, Murphy A. Sweat og Woodbine Meadowlark), sem allir halda eigin „einu réttu“ túlkun á inntaki Bangsímonsagnanna fram af ýkjukenndri sannfæringu og eiga flestar meginstefnur bókmenntafræðinnar þar sína fulltrúa. Dæmi um pistlaheiti eru „A Bourgeois Writer's Proletarian Fables“, „O Felix Culpa! The Sacramental Meaning of Winnie-the-Pooh“, „Poisoned Paradise: The Underside of Pooh“, eða einfaldlega „A Complete Analysis of Winnie-the-Pooh“. Í formála kemst höfundur svo að orði: „Winnie-the-Pooh is, as practically everyone knows, one of the greatest books ever written, but it is also one of the most controversial. Nobody can quite agree as to what it really means! This is why it will be an ideal book around which to organize all your work in Freshman English this semester. Like other casebooks, such as those on Harper's Ferry, Edith Wharton, and the personality adjustment difficulties of Poe and Ezra Pound, this one is frankly designed to keep you in confusion. Try as you may, you will find it impossible to decide which of the critics represented has “the word” about Pooh, and thus, as you read one critic after another and write many papers comparing their various approaches, you will find that the course has come to an end before you scarcely realize it is under way. By that time, though, you will be a good bit wiser than you are now. No longer will you be inclined to “believe everything you read”, as the saying goes. Quite the contrary! When your instructor has finished showing you how each of these essays contradicts the others, you will be likely to say, with jesting Pilate, “What is truth?” “ Hér kann háðinu að vera beint að bókmenntafræðisenunni í einhverju mæli, en þó meira að tilhneigingu fólks til að leita snyrtilega afmarkaðrar merkingar og auðmeltanlegs sannleikskjarna, ekki bara í bókmenntum.

Sem þetta er ritað liggja eintök af bæði Pooh Perplex og Postmodern Pooh (öðru pistlasafni Crews um Bangsímon, sem kom út 2003 og ég hef ekki lesið en sem gagnrýnanda The Guardian fannst jafnvel fyndnari en sú fyrri) í hillum fjórðu hæðar Þjóðarbókhlöðunnar ‒ annars má einnig sækja sér instant Bangsímon-fix í boði internetsins á þessa síðu, sem geymir samansafn tilvitnana í Bangsímon og fleiri verk A.A. Milne. Sumt er reyndar alveg óheyrilega væmið („If you live to be a hundred, I want to live to be a hundred minus one day so I never have to live without you“) en annað krúttlega stórkostlegt:

“Hallo, Rabbit,” he said, “is that you?”
“Let’s pretend it isn’t,” said Rabbit, “and see what happens.”

“What I like doing best is Nothing.”
“How do you do Nothing,” asked Pooh after he had wondered for a long time.
“Well, it's when people call out at you just as you're going off to do it, 'What are you going to do, Christopher Robin?' and you say, 'Oh, Nothing,' and then you go and do it. It means just going along, listening to all the things you can't hear, and not bothering.”
“Oh!" said Pooh.”

-------
* Eini nettextinn á íslensku þar sem minnst er á Crews er þessi grein eftir Siglaug Brynjólfsson frá 1988 á Morgunblaðsvefnum, þar sem nefnd er í framhjáhlaupi bók hans The Pool [sic] Perplex.

Afmælisbarn ársins

2012-02-09T10:39:00.000Z

Um þessar mundir fagnar tvöhundruð ára afmæli sínu einn af þessum rithöfundum sem allir þekkja, jafnvel þótt þeir hafi ekki lesið neitt eftir hann; Charles Dickens, en hann fæddist þann 7. febrúar 1812. Af því tilefni fagnar heimsbyggðin, en þó einkum Bretar, með margvíslegum hátíðahöldum. Svona afmælisár eru auðvitað kapítuli út af fyrir sig og ég vona að Dickens greyið hljóti ekki þau örlög sem sumar aðrar þjóðhetjur og stórafmælisbörn hafa hlotið, það er að segja að ákafi og metnaður stjórnvalda geri það að verkum að eftir afmælið séu allir búnir að fá ógeð á afmælisbarninu og alltumlykjandi nærveru þess.

Ákafinn og metnaðurinn eru allavega til staðar, eins og sjá má af afmælisheimasíðu Dickens. Þar er hægt að fræðast um höfundinn, verk hans, myndefni sem gert hefur verið eftir verkum hans, söfn, sýningar og atburði afmælisársins (hvern langar ekki að taka þátt í Dickens-hálfmaraþoninu?). Auk þess birtast tilvitnanir í Dickens ótt og títt og hann virðist nú bara oft hafa hitt naglann á höfuðið, kallinn.

Atburðirnir sem hér eru auglýstir eiga sér flestir stað í Bretlandi, einkum London, en hátíðahöldin teygja sig víðar. Hér í Portúgal standa yfir bókasýningar og bíósýningar Dickens til heiðurs og Reykvíkingar fá líka eitthvað fyrir sinn snúð. Samkvæmt vef Bókmenntaborgarinnar verður sérstök málstofa um Dickens á hugvísindaþingi Háskóla Íslands 9.-10. mars en einnig hefur Dickens verið minnst í Ríkisútvarpinu og í Kiljunni.

Eins konar X-Men

2012-02-08T22:43:00.001Z

Sjáiði, hún svífur!

Miss Peregrine´s Home for Peculiar Children er unglingabók eftir Bandaríkjamanninn Ransom Riggs (já, ég held hann heiti það í alvörunni).

Hún fjallar um unglinginn Jacob sem á ríka foreldra sem virðast hvorki hafa tíma fyrir hann né mikinn áhuga á honum. En hann og afi hans, pólskur gyðingur sem missti alla fjölskyldu sína í útrýmingarbúðum í seinni heimsstyrjöldinni, eru afar nánir. Afi hans segir honum ótrúlegar sögur af því þegar hann barðist í stríðinu, hvernig hann lærði á byssur, hvernig hann lærði að komast af í óbyggðum og síðast en ekki síst sögur af börnunum sem hann ólst upp með á munaðarleysingahæli á velskri eyju, undir dyggri stjórn Miss Peregrine.

Þar voru engin venjuleg börn, sagði hann, heldur gátu sum flogið, önnur voru ósýnileg og önnur með andlit aftan á hausnum o.s.frv. Hann á meira að segja myndir af þeim öllum sem hann sýnir Jacob. Hann varar hann líka við skelfilegum skrímslum sem hafa elt hann á röndum alla ævina og lýsir þeim niður í smæstu smáatriði.

Þegar Jacob eldist fer hann að efast um að ævintýralegar sögur afa hans séu sannar og afskrifar þær sem ímyndun gamals manns sem sé að reyna að endurskrifa fortíð sína því sannleikurinn sé of sársaukafullur. En þegar afi hans er myrtur á hrottalegan hátt, Jacob er fyrstur á vettvang og sér með eigin augum skrímslið sem afi hans lýsti fer hann að efast um að sögur afa hans hafi verið uppspuni. Foreldrar hans senda hann til geðlæknis sem reynir að telja honum trú um að skrímslið hafi einungis verið hugarburður hans, en Jacob á erfitt með að kyngja því að hann sé geðveikur. Hann ákveður að fara til Wales og reyna að grennslast fyrir um uppruna afa síns og hvað sé til í sögum hans. Geðlæknirinn styður ákvörðunina, Jacob og pabbi hans fljúga til Wales og Jacob finnur dapurlegar rústirnar af munaðarleysingjahælinu þar sem afi hans ólst upp. Hann er í þann mund að snúa heim og sætta sig við að vera ímyndunarveikur geðsjúklingur þegar hann rekst á skara af börnum sem hann kannast óneitanlega við.

Auðvitað eru þetta sömu börnin og á myndunum sem afi hans sýndi honum og þau hafa ekki elst um dag. Jacob eltir þau inn um göng og þegar hann kemur út á hinum endanum þá ...

Nei, ók ég ætla ekki að rekja söguþráðinn frekar, en það þarf engan að undra að í ljós kemur að það var heilmikið til í sögunum sem afi Jacob sagði honum og skrímslin eru til í alvörunni.

Sagan minnir meira en lítið á X-Men og ef ég væri í stuði til að fetta fingur þá gæti ég hnýtt í hitt og þetta og t.d. bent á Jacob gæti verið meira spennandi aðalpersóna og foreldrar hans séu afar ótrúverðugir karakterar, en mér fannst bókin skemmtileg og hnökrarnir trufluðu mig varla nokkuð.

Höfundurinn fer heldur óhefðbundna leið við karaktersköpun, sem ég hafði gaman að, því hann sankaði að sér fullt af gömlum og ógeðslega krípí myndum, sem sýna allskonar skrýtið fólk að gera allskonar skrýtna hluti sem það ætti ekki að geta gert, eins og vera ósýnilegt, fljúga o.fl. Í lokaorðum bókarinnar þakkar hann nokkrum söfnurum sem hafa það undarlega áhugamál að kemba antíkbúðir og markaði í leit að svona furðumyndum. Myndirnar fylgja með í bókinni og það er gaman að rýna í þær, sérstaklega þegar maður veit að þær voru ekki búnar til í Photoshop, heldur eru í alvörunni gamlar (en örugglega falsaðar fyrir því, þó maður geti auðvitað látið sig dreyma um að veröldin og fólkið sem bjó í henni hafi verið skrýtnara þá og allskonar furðuverk verið til og fest á filmu).

Hér eru nokkur dæmi úr bókinni:

Bókin er svo bara sú fyrsta í heilli seríu (ég veit ekki hvað þær eiga að vera margar, en ég hef á tilfinningunni að það komi slatti) og fregnir herma að sjálfur Tim Burton ætli að gera bíómynd eftir henni.

Þannig að ég held að við munum heyra þónokkuð frá honum Jacob í framtíðinni.

Raunhæft ástalíf

2012-02-07T20:30:00.012Z

Ansi falleg bók, sjálft bandið er rautt.

Árið 1945 kom út á íslensku bók með titilinn Raunhæft ástalíf: Handbók með 11 innsigluðum litmyndum. Þýðandinn var Ásbjörn Stefánsson, sem var læknir í Reykjavík á sinni tíð (f. 1902), en útgefandi var Fræðsluhringurinn, sem ég finn hvergi að hafi gefið út fleiri bækur svo ég giska á að þýðandi hafi sjálfur gefið út. Höfundur bókarinnar er Anthony Havil.

Þessi bók, sem ég eignaðist í gær, var í íslenskri blaðaauglýsingu árið 1945 sögð fyrsta nútíma handbókin um samlíf karls og konu sem kemur út á íslensku og útgáfan hefur þótt svo umdeilanleg að skýringamyndirnar voru innsiglaðar aftast og tekið var fram í auglýsingum að bókin yrði aðeins seld fullorðnum. Ég hafði aldrei heyrt um þessa bók fyrr en ég fékk hana í hendur og hafði því auðvitað ekki hugmynd um við hverju ég ætti að búast. Vissulega var ég með ákveðna fordóma, kynlífshandbækur eru nú oft ansi kjánalegar, ekki síst ef þær eru komnar vel til ára sinna. En þegar ég fór að lesa kom þessi bók mér skemmtilega á óvart, hún er alveg ágæt að flestu leyti og greinilega skrifuð af höfundi sem vissi sínu viti.

Raunhæft ástalíf hefst á formála höfundar sem segist vera að bregðast við þörf, þar segir:

... er alger skortur á handhægum útgáfum, sem í senn fjalli um helztu viðhorf og mismunandi viðfangsefni kynferðismála og ástalífs almennings nú á dögum.

Síðan taka við kaflar þar sem fjallað er um lífeðlisfræði, kynhvöt og sálfræði, samfarir, meðgöngu og fæðingu, getnaðarvarnir, fósturlát og fóstureyðingar, samræðissjúkdóma, mansal, getuleysi og ófrjósemi og að lokum er kafli þar sem efnið er dregið saman. Bókin er staðfærð að einhverju leyti og þarna kemur m.a. fram hvaða lög um fóstureyðingar gilda á Íslandi. Ég ætla ekki að

Dr. Elliot Philipp var huggulegur náungi

tína til mörg dæmi úr bókinni en hún er á fínu máli, þokkalega skýr og greinargóð hvort sem rætt er um lífeðlisfræði, getnaðarvarnir, kynsjúkdóma, samfarastellingar, forleik eða vændi, en þar er meðal annars sagt að vændiskonum fjölgi á atvinnuleysistímabilum en fækki þegar almenn velmegun eykst. Höfundur er á því að vændi í Bretlandi sé þjóðarmein af ýmsum ástæðum, níu af hverjum tíu sem smitist af kynsjúkdómum hafi til dæmis smitast af vændiskonum, en hann segir líka að vændiskonur ...

... séu mörgum mönnum ómissandi, margar þeirra hjartagóðar og umburðarlyndar þrátt fyrir, eða öllu heldur sökum þjáninga þeirra og ofrauna, sem mæta þeim í lífinu. Þær hafa bjargað mörgum manninum frá sjálfsmorði með því að hlusta á harmatölur þeirra og hafa samúð með þeim, öðrum frá brjálsemi með því að vera eins konar útrás fyrir niðurbældar kynhvatir þeirra. Það er sorglegur vottur um uppeldi í kynferðismálum og þjóðfélagshætti yfirleitt að konur þessar skuli vera „ill nauðsyn“ enn þann dag í dag.

Við lesturinn tók ég eftir að oft skein í gegn að höfundurinn er hallur undir Freud og í eftirmálanum mælir hann einmitt með því að menn kynni sér kenningar hans um sálfræði. Innsigluðu myndirnar aftast eru afskaplega hefðbundnar skýringarmyndir á borð við þessa.

Þarna er sýnd leiðin sem spermatozóurnar fara frá eistunum og út úr penis.

Eftir að hafa rennt yfir bókina (hún er í litlu broti og um 120 síður) lagðist ég að sjálfsögðu í rannsóknarvinnu. Fyrst fletti ég Raunhæfu ástalífi upp í Gegni og sá að 13 íslensk bókasöfn eiga eintök og af mörgum þeirra eru aðeins leyfð afnot á safni. Bókin heitir á frummálinu The Technique of Sex og kom fyrst út 1938. Eftir það var hún endurprentuð áratugum saman í tugum útgáfa, 19. útgáfa kom út 1948, ég fann eintak á netinu gefið út 1975, og hún hefur mjög líklega verið prentuð enn síðar. Það var ekki alveg hlaupið að því að finna eitthvað um höfundinn. Að lokum komst ég þó að því að hann hét Elliot Philipp og dó 95 ára í hittifyrra. Philipp vann m.a. með Steptoe og Edwards sem þróuðu glasafrjóvgunaraðferðina og einnig var hann í nánu sambandi við Freud, en Martha kona Sigmundar var náfrænka Elliots, sem ólst upp með föður hans, og Sigmund Freud las einmitt yfir handrit The Technique of Sex á meðan hann lá banaleguna. Freud mun hafa frætt Elliot um ýmislegt og sér þess stað í Raunhæfu ástalífi sem varð margföld metsölubók og sem fyrr segir gefin út undir dunefninu Anthony Havel.

Í læknisstarfinu var Elliot Philipp mjög farsæll ef marka má minningargreinar, hann starfaði víða í London, kenndi og stundaði vísindarannsóknir, var hirðlæknir við franska sendiráðið, skrifaði þó nokkrar bækur og var pistlahöfundur. Síðasta bók hans The Facts about the Menopause kom út 1998. Hér er krækja á minningargrein um Elliot Philipp.

Hann er bara ósköp venjulegt ungabarn: Doris Lessing og þriðja barnið

2012-02-05T23:36:00.001Z

Oft finnst mér einsog það sé eiginlega sama hvað rætt er um, eða þessvegna hugsað, ég geti svotil alltaf fundið stað í skrifum Dorisar Lessing sem henti tilefninu. Hún hefur auðvitað skrifað alveg hreint ótrúlega mikið af allskyns texta, en það er samt ekki bara það, heldur kannski frekar að það sem hún skrifar um og virðist hafa upplifað og hugsað spannar alveg ótrúlega vítt svið og getur endalaust komið manni á óvart.

Ég hef fengið mjög mikið útúr því að lesa æfisögurnar hennar, og þær bækur sem hún hefur skrifað sem eru “hálf æfisögulegar” eða fjalla á einhvern hátt um líf hennar og pælingar. Ég ætla svosem ekkert að fara djúpt ofaní þau mál í þetta sinn, en fann allt í einu hjá mér þörf til að minnat aðeins á atvik sem hún lýsir undir lok fyrra bindis sjálfsæfisögu sinnar “Under My Skin: Volume One of My Autobiography. To 1949” Einsog margir eflaust vita giftist Lessing ung manni að nafni Frank Wisdom og átti með honum tvö börn, þau John og Jean. Hún fór frá Frank eftir nokkrra ára hjónaband og skildi börnin eftir í hans umsjá. Eitthvað sem vissulega þótti afar einkennilegt á þeim tíma og hún var dæmd fyrir. Þessi “einkennilega” hegðun var útskýrð með því að hún væri í slæmum félagsskap “kommúnista” og útlendinga sem hefðu einkennilegar hugmyndir og stæðu í allskyns undirróðursstarfsemi.

Eftir skilnaðinn frá Frank Wisdom hellti Lessing sér útí starf róttæks hóps í Salisbury sem í raun varð hennar andlega og veraldlega fjölskylda. Þar kynntist hún manni að nafni Gottfried Lessing, en hann var flóttamaður frá Þýskalandi Hitlers, intellektúal af gyðingaættum sem endað hafði í Suður Rhodesíu. Lessing lýsir því á sinn jarðbundna hátt að þau hafi í raun aldrei átt neitt sameiginlegt þannig séð, annað en það að vera kommúnistar - af ástæðum sem höfðu allt með aðstæður og tíðaradann að gera. Þau áttu engan vegin saman sem hjón og voru á allan hátt svo ólík að undrum sætir.

Þrátt fyrir það ákváðu þau að giftast, aðallega vegna þess að ekki var í boði í Salisbury þess tíma að vera í sambandi án þess að giftast, og ástæðuna fyrir sambandi þeirra segir hún í raun hafa verið þá að þau voru eina fólkið í hópnum sem var “á lausu”. Þau virtust bæði líta þannig á, amk ef tekið er mið af frásögn Lessing og maður hefur jú ekki hlið Gottfrieds, að hjónabandið væri bara tímabundin ráðstöfun – um leið og hlutir breyttust, þau kæmust í burtu frá Suður Rhodesíu, myndu þau skilja og hefja nýtt líf sitt í hvoru lagi.

Montague Avenue í Salibury

Ekki ýkja löngu eftir giftinguna – og í raun ekki svo sérlega löngu eftir skilnaðinn frá Frank Wisdom – verður Lessing ófrísk aftur. Þetta þótti ýmsum einkennilegt, m.a. föður hennar sem skildi ekkert í því ráðslagi að fara frá tveimur ungum börnum til þess eins að framleiða annað. Sjálf virðist Lessing hafa séð þetta á annan hátt. Þrátt fyrir að samband hennar og Gottfrieds hafi verið svona og svona þá lýsir hún því yfir að hún hafi reynt í einhverja mánuði að verða ófrísk og að fréttir um tilvonandi barn hafi verið mikið gleðiefni, bæði henni sjáfri og Gottfried sem og öllum hópnum sem þau tilheyrðu. Barnið, í móðurkviði og eftir að það fæddist, varð einskonar sameign þeirra allra – vonarneisti í heimi þar sem allt snerist um stríðið og endalok þess, auk ástandsins í Suður Rhodesíu, sem vægt til orða tekið var ekki var upp á marga fiska.

Lessing lýsir fæðingunni – sinni þriðju – og verður í raun ótrúlega “rómantísk”, þá þannig að hún dettur ofaní pælingar um “hina raunverulegu konu” hvernig það að hafa gengið í gegnum þessar þrjár fæðingar hafi fært hana nær einhverskonar alheimsanda, hún nær einhverri stjórn á líkamanum og tengslum við sjálfa sig sem gera henni kleift að stýra hríðunum og verkjunum sem þeim tengjast. Þessi upplifun í fæðingunni, sem og það að hafa boðið ríkjandi öflum birginn með bæði skilnaði og þátttöku í hópi sem var stjórnvöldum og góðborgunum lítt þóknanlegur gerir það að verkum að hún sér sér fært að gera bæði fæðinguna og það sem á eftir kom að sínu – hún heldur áfram á þeirri braut sem hún var þegar farin að feta og bauð viðteknum skoðunum um umönnun og uppeldi ungabarna birginn. Tímatöflum um brjóstagjafir var hent í burtu sem og hugmyndum um hvað væri heppilegur útbúnaður fyrir ungabörn. Þegar ljósmóðirin maldaði í móinn og lýsti því yfir að þetta væri nú ekki gott vegarnesti fyrir barnið, karakter þess gæti beðið hnekki sagði Lessing henni að hún sjálf væri afsprengi uppeldisaðferða kenndra við Dr Truby King og miðað við hvernig hún hefði endað þá væri það nú varla til eftirbreytni!

Sjálfri sér samkvæm þá horfir Lessing gagnrýnum augum ekki bara á umhverfið og viðteknar venjur, heldur líka á sjálfa sig, sína eign hegðun og skoðanir. Hún lýsir því t.d. á sérlega skemmtilegan hátt hversu upptekin hún var af ungabarninu, hversu gjörsamlega gagntekin hún var af honum og því sem hún var að ganga í gegnum. Sem vissulega er eitthvað sem flestar nýbakaðar mæður geta skrifað undir. En hún lætur ekki þar við sitja heldur segir frá því að á þessum tíma skrifaði hún góðri vinkonu bréf þar sem hún lýsir barninu fjálglega, hversu dásamlegt og fagurt það væri, annað eins hefði bara ekki sést á byggðu bóli - og lét mynd af unganum fylgja með. Henni var kippt harkalega niður á jörðina með svarinu sem hún fékk frá vinkonunni – sem sendi henni myndina til baka með þeim orðum að hún ætti að skoða hana aftur – þetta væri bara óskup venjulegt ungabarn – og spurði svo hvort hún væri orðin algjörlega galin! Lessing segir sjálf í bókinni að: já, hún hafi vissulega verið alveg galin, en að það verði allar konur í þessum aðstæðum og það góða við það sé að þetta sé tímabundið brjálæði!!

Bókabúðir í Singapúr: Kinokuniya og Books Actually

2012-02-04T23:46:00.006Z

Myndin tengist efni pistilsins alls ekki beint.

Á nýliðnu ferðalagi um Víetnam var ég að vanda tíður gestur í ýmsum bókabúðum, jafnvel þótt þar hafi sjaldnast verið seldar margar bækur sem ég gat lesið. Það er bara svo notalegt að hanga í bókabúðum, hvort sem bækurnar eru á tungumáli sem maður skilur eða ekki. Ég get svo sannarlega gert orð sem Guðrún Elsa lét falla í gamalli og góðri færslu að mínum: "bókabúðir gera mig hamingjusama".

Í agalega stóru ljósmyndasafni sem bíður flokkunar og úrvinnslu er að finna ófáar myndir úr bókabúðum sem ég kannaði á ferðalaginu. En áður en ég leggst undir feld til að ákveða hvort betra sé að reyna á þolinmæði lesenda með maraþonbloggfærslu um víetnamskar bókabúðir eða beinlínis með greinaflokki verður hér fjallað um tvær bókabúðir í Singapúr þar sem ég kom við á leiðinni.

Enska er eitt af fjórum opinberum tungumálum í Singapúr, hin eru kínverska, malasíska og tamílska. Stundum má sjá öll fjögur tungumálin á skiltum, t.d. því með ónotalegu myndinni fremst í færslunni, en annars er enska mest áberandi. Í bókabúðum í landinu er því úr ýmsu að velja fyrir þá sem eru læsir á ensku en skortir kunnáttu í asískum tungumálum.

Borgríkið Singapúr reyndist fjölbreytilegra og áhugaverðara en ætla mætti af öllum boðunum og bönnunum sem það er kannski þekktast fyrir. Vissulega eru borgarhlutarnir misspennandi. Sumir hafa kannski smekk fyrir Orchard Road þar sem komið hefur verið fyrir verslunarmiðstöðvum í löngum röðum. Það er aftur á móti ekki skemmtilegasta umhverfið sem ég get ímyndað mér en þar sem ég vissi af stórri bókabúð á svæðinu gerði ég mér ferð þangað.

Kinokuniya, sem er í Ngee Ann City verslunarmiðstöðinni, er hluti af japanskri bókabúðakeðju. Ég veit ekki hvort það er þess vegna sem kennslubækur í japönsku voru áberandi í tungumáladeildinni eða hvort það er til marks um japönskuáhuga í Singapúr. Þarna er annars einnig töluvert úrval af japönskum teiknimyndasögum og kínverskum bókum en annars er yfirgnæfandi meirihluti bókanna á ensku. Búðin er risavaxin (eftirfarandi mynd sýnir einungis lítinn hluta hennar) en nokkuð karakterlaus.

Umhverfið var ekki heldur yfirþyrmandi vinsamlegt, t.d. kom öryggisvörður að máli við mig rétt eftir að ég tók myndina hér fyrir ofan og tilkynnti mér að myndataka væri bönnuð í búðinni. Öryggisvörðinn má sjá undir heiti bókabúðarinnar á næstu mynd sem ég laumaðist til að taka þegar ég var komin út úr búðinni. Ég hefði gjarnan viljað verja aðeins meiri tíma í að ná betri mynd en þar sem músíkin í miðrýminu var Last Christmas í panflautuútsetningu og álíka horror forðaði ég mér snarlega (mér finnst Last Christmas alveg skemmtilegt lag en panflautur eiga sjaldnast við).

Kosturinn við Kinokuniya var hins vegar að eins og vænta má af þetta stórri búð var úrvalið þokkalegt, þarna fékk ég götu- og landakort sem mig vantaði og áttu eftir að nýtast vel og úr hillunum með "local literature" valdi ég eina nóvellu og safn smásagna eftir singapúrskar konur. Að líkindum les ég þessar bækur og skrifa kannski um þessar bækur síðar á árinu þegar ég endurheimti þær (vonandi). Í Saigon lentu þær nefnilega í kassa með ferðahandbók, orðabók o.fl. sem ég ákvað að senda í pósti til að létta ferðatöskuna svo ég gæti keypt fleiri matprjóna, silkiklúta, víetnamskar kaffisíur og fleira skemmtilegt síðasta daginn. Eins og sjá má af eftirfarandi mynd sem ég tók á pósthúsinu í Saigon var böggullinn teipaður í bak og fyrir þannig að innihaldið ætti ekki að skaðast en það verður mjög spennandi að komast að því hversu lengi hann verður á leiðinni.

Á bakaleiðinni kannaði ég síðan aðra bókabúð í Singapúr sem var gerólík þeirri fyrri. Á Yong Siak Street er krúttleg bókabúð sem heitir Books Actually.

Úrvalið er fínt þótt búðin fylli ekki marga fermetra. Þarna eru bæði seldar gamlar og nýjar bækur, mest skáldskapur en líka ýmislegt annað.

Búðin er skemmtilega laus við að vera rúðustrikuð. Hún er t.d. skreytt með margvíslegum sérviskulegum hlutum, m.a. gömlum myndavélum en einnig kom skemmtilega á óvart að sjá þar bauka undan Royal-lyftidufti. Þeir eru aðeins öðruvísi útlits en þeir sem við þekkjum en ekki síður fagrir.

Á vegum búðarinnar er líka starfrækt bókaútgáfa, Math Paper Press, þar sem einkum eru gefnar út nóvellur, ljóð og esseyjur. Þær sem ég sá af bókunum voru í einföldum og smekklegum útgáfum og mig langaði að kaupa margar en lét eina nægja: I'm Still Here eftir Belindu Wan sem hefur að geyma ritgerðir um ljósmyndun (en ég er ekki enn búin að lesa hana).

Ef einhver lesenda verður á ferðinni í Singapúr og ákveður að líta við í búðinni (það er vel þess virði) má síðan benda á til viðbótar að hinum megin við götuna er virkilega gott kaffihús sem heitir 40 Hands Coffee. Ég ætlaði að taka mynd af kökunni sem ég borðaði þar því hún var bæði falleg og góð en græðgin hafði yfirhöndina og hún var horfin ofan í mig áður en ég mundi eftir myndavélinni. Kaffið var líka stórgott og starfsfólkið afar liðlegt þótt það væri brjálað að gera. Það væri hægt að hugsa sér margt leiðinlegra en að kaupa sér bók í Books Actually og fara svo með hana yfir á kaffihúsið. Ef ég fer einhvern tíma aftur til Singapúr verður það tvímælalaust á verkefnalistanum.

Um „andstuttan“ krimma

2012-02-03T21:10:00.000Z

Aftan á danska krimmanum Líf og limir eftir Elsebeth Egholm er vitnað í glimmrandi dóm úr Jydske Vestkysten og staðhæft að hér sé um að ræða „úthugsað og vel spunnið glæpamál í andstuttri frásögn...“ Ég á nú erfitt með að skrifa undir það – bæði var bókin nú ekki svo spennandi að maður héldi niðri í sér andanum og svo finnst mér hálf undarlegt að tala um að frásögn sé andstutt (það gengur kannski í dönsku og ensku (breathless) en hæpið í íslensku...En þar með hefur Molaskrifari lokið sér af og ég get farið að mæra bókina sem var bara nokkuð góð!

Líf og limir brýtur ekki neitt blað í skandinavísku reyfarahefðinni en hins vegar er hún ágætlega skrifuð og heldur athygli manns fyrirhafnarlítið. Þar segir frá blaðakonunni Dicte Svendsen sem hefur leyst ráðgátur í fleiri bókum Egholm með góðum árangri. Hún er ágætlega skrifuð persóna – á miðjum aldri, klár, stundum fífldjörf og óskynsöm (en ekki svo að maður kasti bókinni frá sér í hneykslun á heimsku hennar) og passlega ósamkvæm sjálfri sér. Einnig fylgjumst við með lögreglumanninum John Wagner en þau Svensen snúa bökum saman við lausn málsins. Eins og virðist vera mikil stemning fyrir í skandinavískum reyfurum þessa dagana (sjá umfjöllun mína um Ófreskju hér) þá stekkur vitund frásagnarinnar milli margra persóna og sýnir okkur þannig atburðina frá ýmsum sjónarhornum og segir ólíkar sögur sem virðast jafnvel í upphafi ekki hafa neina snertifleti en fléttast saman áður en yfir lýkur. En ólíkt í Ófreskju þá tekst ágætlega til með þessa aðferð hér – aðallega af því persónurnar eru ekki of keimlíkar og yfirleitt áhugaverðar. Hér er að vanda tekið fyrir siðferðislegt álitamál sem brennur á samfélaginu – að þessu sinni líffæragjafir og hversu langt er hægt að ganga í því að nýta líkama eins til að bjarga öðrum, Einnig er drepið niður fæti í kynþáttahatri og sadó/masó kynlífi auk hinnar sígildu peningagræðgi og afleiðingum hennar. En þótt slík málefni svífi yfir vötnum yfirgnæfa þau þó aldrei frásögnina heldur eru frekar haganlega ofin inn í hana. Bókin er ansi löng – tæpar fjögurhundruð síður sem hefði nú alveg mátt skera örlítið niður – hún er aldrei langdregin en stundum missa persónur sig í almennar vangaveltur um líf sitt og tilveru sem bæta voða litlu við frásögnina – sérstaklega þar sem stíll bókarinnar er ekki beinlínis neitt orðakonfekt þótt það sé ekkert út á hann að setja heldur. En það eru fáir reyfarar yfir fjögurhundruð síður sem ekki hefðu verið aðeins betri í þrjúhundruð og fimmtíu síðum (þar með taldar Millenium bækurnar sé ég hélt annars mikið uppá).

Bókin sem breytti útgáfuheiminum

2012-02-03T15:23:00.001Z

Rafbókavæðingin og það hvað hún getur þýtt fyrir bókaútgáfu hefur mikið verið rædd undanfarið. Sitt sýnist auðvitað hverjum, sumir fagna rafbókinni á meðan aðrir bölsótast og eru vissir um að hún muni ganga af forlögunum dauðum, Amazon muni erfa heiminn og allt fari til andskotans.

Amanda Hocking er nafn sem hefur verið áberandi í þessari umræðu, því hún hefur orðið einskonar tákn fyrir rafbókavæðinguna og öðruvísi útgáfulandslag.

Amanda Hocking

Amanda Hocking er tuttugu og sjö ára bandarískur rithöfundur sem skrifar yfirnáttúrulega rómansa (eða paranormal romance eins og það heitir upp á ensku). Hún hefur alltaf haft áhuga á bókmenntum og hún byrjaði mjög ung að skrifa. Hún fór fljótlega að leita sér að útgefanda en fékk neitun á neitun ofan. Þegar hún var komin með heilu skúffustæðurnar fullar af bókum og bókaflokkum og var orðin úrkula vonar um að fá útgáfusamning ákvað hún að taka málin í sínar hendur. Hún gaf bækurnar sjálf út á Amazon og verðlagði þær afar ódýrt. Ég held að fyrsta bók í seríu hafi kostað 99 sent og sú næsta 2.99 dollara. Þær seldust ekkert sérstaklega hratt í fyrstu, en Hocking dældi þeim á netið og forvitnir lesendur tóku við sér. Sex mánuðum síðar voru bækurnar hennar orðnar heitasta heitt á Amazon, hún var búin að græða sex þúsund dollara og gat hætt í vinnunni og einbeitt sér að ritstörfum. Og nú skilst mér að hún hafi selt 1,5 milljón bækur og grætt 2,5 milljónir dollara á þeim.

Forleggjarar, sem höfðu ekki sýnt henni áhuga áður, fóru að hafa samband við hana og hún þáði að lokum 2,1 milljóna dollara samning við St. Martins Press. Margir urðu hissa á að hún hefði gengið til liðs við forlag eftir að hafa gengið svona vel sjálfri, en hún sagðist vera orðin dauðþreytt á því að þurfa að gera allt sjálf. Hún kvartaði yfir því að hún ætti erfitt með að finna nógu gott frílansfólk, því bækurnar hennar voru oft morandi í villum, þrátt fyrir að hún hefði borgað fólki fyrir ritstjórn og prófarkalestur. Það fannst henni leiðinlegt, því lesendur ættu betra skilið. Hana langaði líka að bækurnar hennar væru til í bókabúðum og aðgengilegar fólki sem ætti ekki rafbókalesara.

Ég ákvað að tjékka á því hvort eitthvað væri í hana spunnið og keypti mér bókina Switched, fyrstu bókina í Trylle-trílógíunni (á kyndilinn, en ekki hvað), sem nú kostar reyndar 9 dollara en ekki lengur 99 sent, útgefin og yfirfarin af nýja forlaginu hennar og ódýra, upphaflega útgáfan löngu horfin af netinu.

Switchedfjallar um stúlkuna Wendy. Hún er 17 ára og býr með bróður sínum og föðursystur, því pabbi hennar framdi sjálfsmorð þegar hún var lítil og þegar hún var sex ára sakaði mamma hennar hana um að vera skrímsli sem hafði komið í staðinn fyrir barnið sem hún eignaðist og reyndi að drepa hana með steikarhníf. Mamman var í kjölfarið lögð inn á geðveikrahæli og þrátt fyrir að bróðir hennar og frænka elski hana af öllu hjarta þá getur Wendy ekki varist þeirri tilfinningu að hún eigi ekki heima þarna í fjölskyldunni og að kannski hafi mamma hennar haft rétt fyrir sér.
Það kemur enda á daginn að Wendy kynnist Finn, afar myndarlegum strák sem segir henni að hún sé umskiptingur af tröllakyni og nú sé tímabært að snúa heim. Hann segir henni jafnframt að tröll séu ekki einsog hún haldi, heldur sé tröllakynið meira í ætt við álfa; fallegt fólk sem er í einstaklega góðum tengslum við náttúruna og kann að galdra. Wendy hikar en fer að lokum með honum, enda orðin bálskotin. Hún kynnist alvöru móður sinni sem reynist vera kuldaleg og ægifögur drottning tröllanna og Wendy kemst að því að hún er erfingi krúnunnar. Það er margt sem hún þarf að læra í þessum nýja heimi, hann er dularfullur og ýmsar ógnir steðja að, hún verður ástfangin, lendir í lífsháska og blablablabla.

Sagan er semsagt svolítið týpísk ástarsaga af prinsessu sem verður ástfangin af dularfullum manni af lægri stétt. Sögusviðið er samt ágætlega frumlegt, en fellur því miður eiginlega í skuggann af ófrumlegri og drepleiðinlegri ástarvellunni sem einhverra hluta vegna vakti engan áhuga hjá mér. Fyrir mína parta hefði barasta mátt sleppa rómansinum, mér fannst hann ótrúverðugur, klisjukenndur og leiðinlegur, en mig grunar samt að ástarsagan sé samt einmitt ástæðan fyrir því að bækur Hocking hafa verið svona vinsælar meðal unglingsstúlkna.

Samanburðurinn við Twilight er eiginlega óhjákvæmilegur, en Finn er enginn Edward Cullen (ég meina, hann glitrar ekki einusinni!) og í Twilight þá keypti ég það þó allavega að Bella væri skotin í Edward, þó hann hafi verið hálfgerður skíthæll við hana (sem er efni í aðra færslu, sem ég held að sé væntanleg frá Guðrún Elsu innan skamms). Wendy er samt skömminni skárri karakter en Bella, en mér finnst ég alltaf vera að kvarta yfir ósjálfstæði kvenpersóna (sérstaklega í barna- og unglingabókum), ég er orðin þreytt á því sjálf og ætla að hlífa okkur öllum við því núna.

Mér leiddist ekkert yfir lestrinum, þetta var alveg fínt léttmeti, en mér dettur ekki í hug að kaupa framhaldið á 9 dollara. En ef ég væri lasin eða þunn og þyrfti skyndibita fyrir sálina þá hefði ég hugsanlega keypt framhaldið á 2 dollara.

Og þó ég geti auðvitað alls ekki dæmt höfundarverk Hocking af einni bók þá grunar mig að galdurinn við hana hafi einmitt legið í því að hún seldi ódýra afþreyingu.Það verður að minnsta kosti spennandi að sjá hvort velgengnin haldi áfram eftir að hún er komin í mjúkan faðm útgáfurisa og bækurnar verða óhjákvæmilega dýrari.

En kannski er almennilegur ritstjóri bara akkúrat það sem hún þarf.

Stofnunin og mæðraveldið

2012-02-02T21:22:00.000Z

Undanfarið hef ég verið að lesa á kyndlinum tvær skáldsögur sem hafa verið lengi á leslistanum og eiga ýmislegt sameiginlegt. Þær eru báðar af þeirri tegund sem lendir gjarnan á listum yfir hundrað bestu bækur 20. aldarinnar, þær eru báðar frá 1962, þær fjalla báðar um samskipti einstaklingsins við yfirvaldið og það hafa verið gerðar frægar kvikmyndir eftir þeim báðum; A Clockwork Orange eftir Anthony Burgess og One Flew Over the Cuckoo´s Nest eftir Ken Kesey (myndarlega manninn með pípuna hér til vinstri).

Ég hafði gaman af A Clockwork Orange, sérstaklega rússneskuskotna nadsat-slangrinu sem talað er í þessari dystópísku veröld og setur mark sitt á frásögnina, en plottið greip mig ekki sem slíkt og mér fannst endirinn ósannfærandi (rétt eins og bandarísku útgefendum Burgess, sem og Stanley Kubrick, sem slepptu síðasta kaflanum). Ég man reyndar ekki eftir neinni bók þar sem mér hefur þótt uppljómun syndara í blálokin sannfærandi, sem er það sem á sér stað í A Clockwork Orange. (Eitthvað svipað gerist í Les Liasions Dangereuses, sem Guðrún Elsa skrifaði um fyrr í vikunni, og af líkum ástæðum fór endirinn á Glæp og refsingu rosalega í taugarnar á mér á sínum tíma.) Gaukshreiðrið er hins vegar mun dramatískari bók og olli mér á endanum mun meiri óþægindum en ofbeldið og djöfulgangurinn í Burgess.

Söguþráðurinn hljómar sennilega kunnuglega fyrir marga. Gaukshreiðrið gerist á deild á geðsjúkrahúsi þar sem valdasjúka hjúkrunarkonan Ratched ræður ríkjum. Hún stjórnar mönnunum á deildinni með járnhendi í flauelshanska, etur þeim saman, niðurlægir þá og og kúgar með útsmognum sálfræðihernaði. Sögumaðurinn er Chief Bromden, hálfur indíáni og tröll að vexti, sem þykist vera mállaus og heyrnarlaus en fylgist náið með því sem á sér stað. Einn daginn kemur nýr vistmaður á deildina, hinn rauðhærði og tattúveraði McMurphy, sem hefur tekist að svindla sér út úr fangelsi þar sem hann sat inni fyrir kynferðisglæp og inn á geðsjúkrahús í staðinn. McMurphy er hress, blátt áfram og blygðunarlaus töffari, semsagt allt sem hinir vistmennirnir eru ekki. Koma hans hleypir lífinu á deildinni í uppnám og endar á að frelsa mennina undan yfirráðum Ratched hjúkrunarkonu og eigin veikleikum.

Það er ýmislegt gott um bókina að segja. Ég myndi í sjálfu sér segja að hún væri góð í þeim skilningi að hún er vel skrifuð, sagan er grípandi, persónur vistmannanna eru sannfærandi og vel gerðar sem og lýsingarnar á þrúgandi andrúmsloftinu í lokuðu samfélagi sem einkennist af vantrausti, óöryggi og andlegu ofbeldi. Hún hefur sennilega verið þörf gagnrýni á meðferð geðsjúkra á sínum tíma – raflostsmeðferðum og lóbótómíum beitt sem kúgunartæki og svo framvegis – og þess þá heldur almennari gagnrýni á hið alsjáandi stofnanavald, en þessi gagnrýni er svo gegnsýrð af neikvæðri afstöðu til valds kvenna að fyrir mér fellur hún að miklu leyti um sjálfa sig.

„Vondi kallinn“ í bókinni er auðvitað Ratched hjúkrunarkona, sem hefur komist á lista yfir verstu illmenni kvikmyndasögunnar og situr þar við hlið varmenna á borð við Drakúla og Hannibal Lecter. Ratched hjúkrunarkona er ekki einhver banal sadisti með varalit. Hún er fulltrúi stofnunarinnar, heldur yfirborðinu fáguðu en stjórnar bak við tjöldin. Hún reynir að vera eins konar kynlaus einráður. Hvíti hjúkrunarkonubúningurinn hennar er svo stífur að hann hylur kvenlegar línur hennar og hún gengur ekki með neitt kvenlegt smádót í veskinu sínu. Hins vegar, erum við ítrekað minnt á, er hún ekki kynlaus, og kyn hennar er dregið markvisst fram til að slá völdin úr höndum hennar. Hún er til dæmis með stór brjóst, og bitur vegna þess. Erkióvinur hennar, McMurphy, reynir stöðugt að koma henni úr hinu dýrmæta jafnvægi, meðal annars með því að afhjúpa hana sem konu. Hann snertir hana á óvelkomnum stöðum og gerir athugasemdir við líkama hennar. Í lokauppgjörinu þeirra á milli rífur hann utan af henni hjúkrunarkonubúninginn fyrir framan alla deildina og berar á henni brjóstin í myndrænni senu áður en hann reynir að kyrkja hana.

Aðferðir Ratched hjúkrunarkonu til að stjórna mönnunum á deildinni felast í að gera þá kvenlega eða barnalega – hún geldir þá, í stuttu máli sagt. Í upphafi sögunnar eru mennirnir eymdin uppmáluð, þeir eru bleyður sem þora ekki að standa með sjálfum sér, hvað þá hver öðrum. Í aumkunarverðri sjálfsbjargarviðleitni klaga þeir hver annan og svíkja (eins og konur hafa jafnan verið taldar gera). Þessi vægast sagt ömurlega staða er í bókinni rækilega tengd skorti þeirra á karlmennsku. Það er ekki bara Ratched hjúkrunarkona sem er hið geldandi afl heldur einnig mæður þeirra og eiginkonur. Hinum stamandi Billy Bibbit tekst næstum því að losna undan áhrifum hjúkrunarkonunnar með því að missa sveindóminn (með konu sem fær að vera sympatísk persóna af því að hún hefur ekkert annað vald en það kynferðislega), en henni tekst að snúa hann aftur niður með því að hóta því að segja hinni allsráðandi móður hans frá hegðun hans. Sögumaðurinn Chief Bromden brotnaði niður andlega eftir að hafa horft upp á stolta indíánahöfðingjann föður sinn niðurlægðan, ekki síst af hvítri eiginkonu sinni. Það er tekið fram oftar en einu sinni að indíánahöfðinginn hafi tekið eftirnafn konu sinnar við giftinguna en ekki öfugt – augljóslega hin algjöra niðurlæging karlmannsins. Þannig verður sagan af því hvernig McMurphy hjálpar mönnunum á deildinni að finna í sér hugrekkið, sjálfstraustið og lífsgleðina – sem er að öðru leyti hjartnæm – jafnframt sagan af endurreisn karlmennskunnar frammi fyrir kúgandi valdi konunnar. Mennirnir öðlast sjálfsvirðingu og finna hið týnda karlmannlega bræðralag sín á milli.

Þetta kom mér alveg í opna skjöldu. Ég sá myndina fyrir mörgum árum en annað hvort hefur þetta verið dempað í henni eða farið framhjá mér unglingnum. Í Wikipediu-færslunni um bókina er ekki minnst á afstöðu hennar til kvenna, en tekið fram að hún sé meðal annars gagnrýni á „the emasculation of men in society”, eins og það sé eðlileg og óhlutdræg fullyrðing. Ég fann ágæta grein hér um tengsl kynferðis og geðsjúkdóma í bókinni, en greinarhöfundurinn bendir meðal annars á að í tilfelli sumra vistmannanna á deildinni er sjúkleg undirgefni við mæðraveldið eini andlegi krankleikinn sem lýst er í frásögninni. Þegar mennirnir eru farnir að bera höfuðið hátt í lok bókarinnar hafa þeir ekki bara varpað af sér óttanum við valdamiklar konur í lífi sínu heldur eru margir þeirra hreinlega „læknaðir“ í leiðinni og útskrifast af spítalanum í kjölfarið.

Ég fann reyndar líka dæmi um það að bókin hafi verið lesin sem gagnrýni á stöðu kvenna í samfélaginu. Þá er Ratched hjúkrunarkona ekki valdasjúkur fulltrúi kerfisins heldur fórnarlamb þess rétt eins og vistmennirnir, kona sem beitir örvæntingarfullum aðferðum til að halda virðingarstöðu sinni í fjandsamlegu, karllægu samfélagi. Það þarf ekki að gúgla lengi til að komast að því að þessi túlkun er fjarri því að vera ríkjandi, en hún er kannski möguleg upp að einhverju marki. Óhjákvæmilega hefur hún í för með sér vangaveltur um hlutdrægni sögumannsins Chief Bromden. Hann á augljóslega við einhvers konar ofskynjanir að stríða, sem koma öðru hvoru fram í frásögn hans, en þrátt fyrir það datt mér aldrei í hug að draga hans skynjun á umhverfinu í efa. Það ber sennilega vitni um færni höfundarins að ofskynjanir Chief Bromden staðfesta heilindi hans sem sögumanns frekar en að draga úr þeim. Þegar hann lýsir samsæriskenndum hugmyndum sínum um samfélagið fyrir utan geðdeildina er maður fullkomlega tilbúinn til að kaupa þær, maður lagar þær bara að sínum eigin hugsunarhætti: „já, hér er hann að nota tungutak hins ofsóknarbrjálaða til að lýsa hinu ósýnilega valdi sem við finnum öll fyrir...“ og svo framvegis. Andlegt ástand Chief Bromden þarf reyndar heldur ekki að vera aðalatriðið í þessu; hann dáist einfaldlega mjög að McMurphy og getur verið að of- eða rangtúlka sumar gjörðir Ratched hjúkrunarkonu.

Þótt ég gæti alveg eins trúað því að þessi túlkun á bókinni væri eintóm óskhyggja tel ég bókinni það samt til tekna að það sé hægt að flækja hana á þennan hátt. Ég er mjög forvitin að heyra frá fleiri lesendum ef þeir vilja deila sínu sjónarhorni.

Wisława Szymborska látin

2012-02-02T12:38:00.007Z

Köttur í tómri íbúð

Deyja — það er ekki hægt að gera ketti.
Eða hvað ætti köttur að gera
í tómri íbúðinni.
Klifra upp veggina?
Nudda sér upp að húsgögnunum?
Ekkert virðist breytt
en ekkert er þó eins og það var.
Ekkert hefur hreyfst úr stað
en samt er meira pláss.
Og á kvöldin er ekki kveikt á neinum lampa.

Það heyrist fótatak í stiganum,
en ekki það rétta.
Höndin sem leggur fisk í skálina
er líka önnur.

Eitthvað byrjar ekki
á venjulegum tíma.
Eitthvað gerist ekki
eins og það ætti.
Einhver var alltaf, alltaf hérna
síðan skyndilega horfinn
og þrjóskast við að vera horfinn.

Hver skápur hefur verið rannsakaður.
Hver einasta hilla könnuð.
Til einskis að grafa sig undir teppið.
Búið að gera það sem er bannað,
pappírum rótað út um allt.
Hvað er hægt að gera fleira?
Sofa og bíða.

Bíða bara uns hann kemur
bara láta hann sýna sig.
Þá skal hann vita að svona
kemur maður ekki fram við kött.
Mjakast í áttina til hans
með sýnilegum óvilja
og ákaflega hægt
á móðguðum loppum
og ekki stökkva eða væla til að byrja með.

Svo hljóðar þýðing Antons Helga Jónssonar á ljóði Wisłöwu Szymborsku um yfirgefna köttinn, en þær fréttir bárust í dag að Szymborska hafi nú sjálf yfirgefið ketti þessa lífs, áttatíu og átta ára að aldri.

Szymborska fæddist í Póllandi árið 1923 og hlaut Nóbelsverðlaunin í bókmenntum árið 1996. Hún var frábært skáld; pólitísk, hnitmiðuð, fyndin. Nokkrar þýðingar í viðbót á ljóðum hennar er að finna á heimasíðu Antons Helga en Þóra Jónsdóttir og Geirlaugur Magnússon hafa einnig þýtt ljóð eftir hana. Þýðingar Þóru komu út í bókinni Útópía sama ár og Szymborska fékk Nóbelinn og þremur árum síðar kom út bókin Endir og upphaf í þýðingu Geirlaugs. Druslubókadömur hvetja alla ljóðaunnendur til að kynna sér verk þessa merka skálds. Hennar verður einnig minnst í Víðsjá síðar í dag.

Faðir og dóttir

2012-02-02T01:15:00.006Z

Richard og Ianthe Brautigan

Ég les stundum minningargreinarnar í Morgunblaðinu, líka þó ég viti engin deili á því fólki sem um ræðir. Mér finnst áhugavert að sjá hvernig fólk tjáir sorgina og endurskapar samband sitt við hinn látna - innsiglar það á prenti. Textinn fjallar jú fyrst og fremst um þann sem skrifar, ekki þann sem dó.

Á dögunum las ég bók sem í einhverjum skilningi er löng minningagrein. Það er dóttir sem minnist föður síns sem stytti sér aldur árið 1984 en hann var einn fremsti rithöfundur Bandaríkjanna á tuttugustu öld, Richard Brautigan. Ég hef sjálf haldið upp á hann síðan ég keypti fyrir löngu Vatnsmelónusykur í þýðingu Gyrðis Elíassonar á bókamarkaði í Perlunni. Þetta var einhverntíma um miðbik Clinton tímans og ég man að bókin kostaði heilar 480 krónur. Mögulega eru þetta bestu kaup sem ég hef gert á ævinni. Eintakið fylgdi mér árum saman - ég flatmagaði með það á strönd við Adríahafið og í íslenskum fjallakofa. Ég veit reyndar ekkert hvar það er í dag, líklega í góðri geymslu.

Ianthe Brautigan var 24 ára gömul þegar faðir hennar skaut sig í höfuðið á heimili sínu í hippabænum Bolinas í Kaliforníu. Það liðu nokkrar vikur áður en líkið uppgötvaðist og sagan segir að hann hafi skilið eftir miða sem á stóð "Messy, isn't it?" Eðlilega hafði dauði Brautigans mikil áhrif á dóttur hans og hún upplifði mikla sjálfsásökun og höfnun. Það var líka sársaukafullt fyrir hana að fylgjast með því hvernig blaðamenn túlkuðu ævi rithöfundarins og persónu hans. Hún þekkti ekki þennan mann sem minnst var í öllum helstu fjölmiðlum. Ianthe fór í sálfræðimeðferð ári síðar, þá hafði hún sjálf eignast dóttur og vildi síst af öllu verða bitra mamman sem horfðist aldrei í augu við fortíðina. Þá byrjaði hún að skrifa og afraksturinn er bókin You Can't Catch Death. A Daughter's Memoir.

Um tilurð bókarinnar segir hún sjálf í formála:

"This writing is very private. It is not a biography of my father. He doesn't need to be explained. Everything that was important to him can be found within the pages of his books. And it is not a biography of me, nor is it a public summing-up of our relationship, or a celebrity tell-all. Instead it is a young woman's memoir about her own grief and what went on inside herself while she dealt with the mysteries of her father's life and suicide."

Brautigan kvæntist Virginíu Alder árið 1957 og þau eignuðust Ianthe þremur árum síðar. Rithöfundurinn var ekki auðveldur í sambúð – hann var þungur í skapi og drykkfelldur og svo fór að þau hjón skildu að skiptum þegar Ianthe var fimm ára. Hún heimsótti föður sinn reglulega í íbúð hans í San Francisco. Hann virðist hafa verið hinn ágætasti faðir þegar hann var vel upplagður þó hann hafi ekki alltaf vitað hvað hann ætti að gera við stúlkubarnið. Hann gat sannarlega verið fyndinn og skemmtilegur, hann sagði óborganlegar sögur og kom fram við barnið sem jafningja. Eftir því sem árin liðu fór hann að reiða sig fullmikið á hana þegar kom að tilfinningalegum stuðningi. Ianthe var til dæmis mjög ung þegar hún byrjaði að eiga alvarlega samtöl við föður sinn um alkóhólisma hans og hann ræddi oft þunglyndi sitt við hana. Brautigan giftist reyndar aftur, japanskri konu að nafni Akiko Yoshimura, sem hann kynntist þegar hann bjó um tíma í Tokyo en samband þeirra varð ekki langlíft.

Ég geri mér grein fyrir að einkunnin "löng minningargrein" hljómar alls ekki vel í eyrum sumra en Ianthe er prýðilega ritfær og gerir þetta afskaplega fallega. Ég byrjaði að lesa bókina vegna þess að mig langaði að vita meira um þennan sérvitra rithöfund en ég fékk fljótt miklu meiri áhuga á dótturinni sjálfri og hennar hugarheimi. Bókin er eins og klippiverk, frásögnin er ekki línuleg heldur ægir öllu saman í stuttum textum undir einföldum fyrirsögnum. Ljósmyndir og stöku brot úr bókum Brautigans fylgja. Iantha hefur einkar þokkafullan stíl og henni lætur vel að draga upp myndir úr fortíðinni og lýsa í smáatriðum, til dæmis íbúðinni í San Francisco og morgnunum þeirra feðgina saman.

Fyrir alla þá fjölmörgu sem halda upp á Brautigan er bók dóttur hans svo sannarlega áhugaverð lesning en hún er ekki síður merkileg í samhengi sjálfs síns – ljúfsár lýsing á sorginni og sambandi föður og dóttur.

Að ala niður börn

2012-01-30T20:30:00.003Z

„Margir smábarnaforeldrar (þar á meðal ég og eiginkona mín) höfum áhuga á uppeldisaðferðum Önnu Wahlgren. Ein spurning sem mig myndi langa að fá svar við er hvernig hennar eigin börnum hefur vegnað? Hún á níu stykki ef mig misminnir ekki. Urðu þau öll að sjálfstæðum, andlega heilbrigðum einstaklingum eða hafa þau borið einhvern skaða af aðferðum móður sinnar?“
Þannig spyr ónefndur sænskur faðir í hversdagslegu netspjalli í byrjun ársins 2010. Nú tveimur árum síðar hefur hann væntanlega fengið svörin sem hann óskaði eftir. Fyrir örfáum vikum kom nefnilega út bókin Felicia försvann sem eru minningar Feliciu Feldt, fullorðinnar dóttur umræddrar Önnu Wahlgren. Og dóttirin segir sínar farir ekki sléttar.

En áður en við rýnum í þá bók er rétt að bakka nokkur skref og gera grein fyrir Önnu þessari Wahlgren. Anna Wahlgren gaf út Barnaboken árið 1983, doðrant með undirtitilinn „umönnun og uppeldi barna frá 0-16 ára.“ Í bókinni setur hún fram kenningar sem hafa verið umdeildar allar götur síðan, sumir fullyrða að þær hafi bjargað lífi þeirra á þessum fyrstu erfiðu árum í foreldrahlutverkinu (þeirra á meðal er Camilla Läckberg sem lofaði aðferðir Önnu til að mynda í hástert í Steinsmiðnum), aðrir fussa og sveia. Í seinni tíð hefur Anna Wahlgren einbeitt sér að svefnvandamálum og gefið út bók um aðferðir til að fá börn til að sofa sjálf alla nóttina. Þau ráð hafa verið jafnumdeild og annað úr hennar ranni og hefur hún meðal annars verið harðlega gagnrýnd fyrir að fyrirskipa að öll börn eigi að sofa á maganum – nokkuð sem almennt hefur verið mælt gegn frá því í upphafi tíunda áratugarins þegar rannsóknir sýndu að koma mætti í veg fyrir stórt hlutfall vöggudauða með því að láta ungabörn sofa á bakinu. Gagnrýnendum Önnu Wahlgren þykja uppeldisaðferðir hennar stífar og telja þær frekar miðast að því að skapa foreldrunum rými en að hugsa um velferð barnsins. Þetta þykjast margir líka hafa lesið út úr sjálfsævisögu hennar í þremur hlutum, Mommo, sem kom út 1995-1997 þar sem hún ku greina frá bæði frjálslegum ástarmálum sínum og skemmtanalífi. Sjálf myndi Anna Wahlgren væntanlega frekar lýsa kenningum sínum á þann hátt að þær miði að því að móta sterka einstaklinga úr börnunum, leyfa þeim að taka ábyrgð en fría þau frá samviskubiti og skapa samband milli barna og foreldra sem einkennist af heilindum. Og einhvern veginn þannig er sú ímynd sem hún hefur gefið af sér og börnunum sínum átta (hún missti einn son ungan að árum), að þau hafi verið einn stór, samheldinn og hamingjusamur hópur þar sem allir hjálpuðust að við heimilishaldið og hver studdi annan. Þeirri mynd var víst líka haldið á lofti af fjölmiðlum í kringum útgáfu Barnaboken. Allt þangað til nú þegar þriðja barnið, Felicia, stígur fram og segir sögu sína.

Felicia försvann eru ólínuleg minningarbrot höfundarins sem spanna allt frá æskuárum og til dagsins í dag. Öll frásögnin hverfist um mömmuna, sambandið við hana og afleiðingar þess. Samkvæmt bókinni var æska barnahópsins langt í frá eins rósrauð og fjölmiðlaímyndin gaf til kynna. Mamman drakk, flutti linnulaust milli landshluta, dró heim hvern karlinn á fætur öðrum (sumum giftist hún, öðrum stundaði hún bara kynlíf með á meðan börnin voru læst inni í herbergi), hún hótaði börnunum öllu illu, jafnvel með hnífi, ef þau voru henni ekki að skapi, hún hótaði líka að drepa sjálfa sig oftar en einu sinni, hún stundaði það að útiloka börnin eitt og eitt í einu, hún beitti líkamlegum refsingum, hún niðurlægði ... og þetta er bara byrjunin. Ég held að hryllingurinn og súrrealisminn nái hæstu hæðum í kaflanum sem lýsir símtali sem höfundur fær frá þáverandi eiginmanni móðurinnar sem lýsir því í örvæntingu hvernig „uppeldissérfræðingurinn“ skríður á hnjánum í glerbrotum, vitstola eftir margra daga samfellda áfengisneyslu – og já, einmitt, alveg rétt, hún var líka með þrjú ungabörn hjá sér sem hún átti að kenna að sofa sjálfum! Þetta er ansi hátt fall fyrir manneskju sem ku víst hafa fullyrt að hún væri fremsti uppalandi í heimi.

En um leið og Felicia beinir spjótum sínum að mömmunni horfir hún gagnrýnum augum á sjálfa sig. Vissulega liggur það í samhenginu að flest það sem misfarist hefur í hennar lífi megi rekja til uppeldis og æsku en þó skynjar maður í gegnum textann að Felicia taki fulla ábyrgð á gjörðum sínum. Líka því að neita alfarið að sættast við móðurina (eftir fjölmargar misheppnaðar tilraunir). Og þótt hún sé augljóslega reið þá er hún ekki brjáluð, hún heggur ekki villt og galið heldur miðar af yfirvegun og að vel hugsuðu máli.
Þetta er vel skrifuð bók, ekkert meistaraverk en af töluvert hærri standard en gengur og gerist með svona lífsreynslusögur. Textinn er oft fallegur og ókrónólógísk uppbyggingin gerir það að verkum að lesandinn fléttar þráðinn smám saman sjálfur. Helstu veikleikar bókarinnar eru kannski hve hátt pabbanum er gert undir höfði. Bókin er tileinkuð honum og hann virðist hafa komið eins og frelsarinn sjálfur inn í líf höfundarins á fullorðinsárum. Samt er ekki annað að sjá en að hann hafi fram að því verið meira og minna fjarverandi frá því hann skilur við mömmuna. Af hverju er hún ekkert reið út í hann? Eins rýrir það trúverugleika frásagnarinnar örlítið að Felicia virðist sú eina úr hópi átta systkina sem umgengst ekki mömmuna. Ég veit að meðvirkni er sterkt afl en ég meina, mamma píndi systkinin til að horfa á standpínu áfengisdauðs eiginmanns síns og bara eitt af átta gefst upp á henni?! En þar fyrir utan veltir Felicia försvann upp ótal mikilvægum spurningum, spurningum um hlutverk og skyldur bæði foreldra og barna, um réttinn til að stilla afkomendum sínum upp til sýnis og um réttinn til að fella – nei, sparka, fólki niður af stallinum.

Og áhyggjufulli sænski smábarnapabbinn hefur loksins fengið sín svör. Það er alveg óvíst hvort börn Önnu Wahlgren hlutu skaða af uppeldisaðferðum hennar því hún virðist hafa beitt þeim takmarkað sjálf.

Hættuleg ástarsambönd og öruggar tilfinningasveiflur

2012-01-28T14:19:00.005Z

Sleikur á bókarkápu.

Með hverju árinu sem líður sannfærist ég enn frekar um að best sé að halda lífi sínu eins lítið dramatísku og mögulegt er. Eftir því sem dregur úr dramatíkinni í lífi manns hefur maður líka enn meiri tíma til að lesa dramatískar bækur um tilfinningaflækjur og almennt vesen hjá skálduðum persónum. Við lesturinn fær maður að upplifa tilfinningasveiflurnar án þess að nokkuð hafi raunverulega gerst í manns eigin lífi. Það finnst mér stórkostlegt. Og svona þegar ég pæli í því, þá er hlýtur þetta að vera einn megintilgangur skáldskapar: að leyfa manni að upplifa allan fjandann án þess að þurfa að taka öllum afleiðingunum. Maður þarf ekki einu sinni að fara fram úr rúminu.

Fyrir um það bil ári síðan las ég Les Liaisons dangereuses eftir Pierre Choderlos de Laclos, en hún kom út árið 1782. Skáldsagan er í bréfaformi og meginviðfangsefni bréfanna eru mál sem tengjast tilfinningum og kynlífi. Söguþráðurinn er í raun of flókinn til að það borgi sig að reyna að gera honum almennilega skil hér. Sagan er þó að miklu leyti drifin áfram af persónunum Marquise de Merteuil og vini hennar Vicomte de Valmont, en þau eru bæði mjög upptekin af því að vinna kynferðislega „sigra“ og monta sig svo af því hvort við annað í bréfum sín á milli. Þau keppast um það að stjórna fólki og hafa því mikil áhrif á líf hinna persónanna án þess að þær átti sig á því. Bréfin sem fara milli sögupersóna eru afar persónuleg, en þar sem þær lifa flestar virku og spennandi ástarlífi, verða bréfin gjarnan að játningum á öllu sem snertir kynlíf þeirra – tilfinningum, athöfnum, hugsunum og þrám. Því mætti segja að nautnin sem persónur upplifa felist í rauninni fremur í því að tala um eða játa gjörðir, heldur en í gjörðunum sjálfum. (En er samfélag okkar ekki að mörgu leyti þannig? Endalausar lífsreynslusögur og persónulegar játningar út um allt?)

Það getur verið mjög gaman að lesa bækur sem eru á bréfaformi og í Les Liaisons dangereuses fáum við að sjá næstum öll bréfin sem send eru milli persóna í skáldsögunni og vitum þess vegna alltaf meira en persónurnar sjálfar. Þetta veldur því að við verðum meðvitaðari um það hvernig sagan hefði getað farið – til dæmis ef Vicomte de Valmont og Marquise de Merteuil hefðu ekki skipt sér svona mikið af lífum annarra – og horfum í geðshræringu á líf fólks fara í hundana án þess að geta gert neitt til að hafa áhrif á atburðarásina, til dæmis með því að vara persónur við þessum óþokkum! Bókin er að þessu leyti mjög melódramatísk. Og raunar líka í persónusköpun, þar sem vondu persónurnar eru mjög vondar og góðu persónurnar mjög augljóslega fórnarlömb, en svoleiðis vekur upp svo rosaleg tilfinningaleg viðbrögð (og rosaleg tilfinningaleg viðbrögð eru snilld).

Mér fannst Cruel Intentions mikið meistaraverk
þegar ég var þrettán ára.

Les Liaisons dangereuses minnti mig líka á bókina Charlotte Temple, A Tale of Truth eftir Susönnu Rowson, sem við Kristín Svava lásum í námskeiði um árdaga amerísku skáldsögunnar þegar við vorum staddar í Berlín. (Við þyrftum eiginlega að skrifa pistil einhvern daginn um bókmenntirnar sem við lásum í þeim kúrsi, en þar stóð uppúr bók um göfuga indjánann Hobomok.) Bók Rowson kom út nokkrum árum á eftir Les Liaisons dangereuses og fjallar um vondan mann sem dregur saklausa stúlku á tálar og svíkur hana svo. Og sagan endar auðvitað með dauða þessarar saklausu, viðkvæmu stúlku. Charlotte Temple var kynnt sem sönn saga og viðvörun til ungra stúlkna, en bók Pierre Choderlos de Laclos skandalíseraði ekki síst á sínum tíma vegna þess að hann hélt því fram að hún byggði á raunverulegum atburðum. Því skal þó haldið til haga að Les Liaisons Dangereuses er miklu betri en Charlotte Temple, svo ég mæli nú frekar með henni. Og auðvitað kvikmyndunum sem byggðar eru á bókinni, Dangerous Liaisons (1988) og unglingamyndinni Cruel Intentions (1999).

Óspennandi ævisaga og heimspeki fyrir byrjendur

2012-01-27T14:17:00.000Z

Þær bækur sem ég hef lesið í janúar (ýmist að hluta eða í heild) eiga það sameiginlegt að vera ekki skáldverk. Í það minnsta ekki strangt til tekið, því auðvitað taka höfundar sér ýmis skáldaleyfi svo lengi sem ekki er um hreinan fræðitexta að ræða, og engin umræddra bóka fellur svosem í þann flokk heldur. (Á þeim nótum liggur beint við að vísa á áhugaverð skoðanaskipti Guðrúnar Jónsdóttur og Páls Valssonar á síðum Fréttablaðsins í liðinni viku, um nýjustu skáldsögu Hallgríms Helgasonar og mörk ævisagnaritunar og skáldskapar.)

Þótt ég hafi ekki lesið margar ævisögur um dagana hef ég rekist á þó nokkrar skemmtilegar, til dæmis í bókmenntafræðinámskeiði í HÍ um árið þar sem fókusinn var á sjálfsævisögum innflytjenda og við lásum m.a. ævisögur Edwards Said og Vladimirs Nabokov. Svo fannst mér Strange Fascination, ævisaga Davids Bowie eftir David Buckley, vera æðisleg og ekki bara afþví ég er Bowie-nött heldur er hún virkilega vel unnin og skemmtileg.

Sumarið 2005 gaf vinkona mín mér ævisögu Kate Bush í afmælisgjöf; bók sem þá var nýútkomin, skrásett af Rob Jovanovic og heitir einfaldlega Kate Bush: The Biography. Ég er mikill aðdáandi tónlistar Kate Bush, finnst hún spennandi karakter og hlakkaði til að lesa ævisöguna við tækifæri. Síðan hefur bókin fylgt mér til Kaupmannahafnar, á Seyðisfjörð og nú síðast til Finnlands, ávallt með millilendingu í Reykjavík og hefur þjónað hlutverki einskonar öryggisbita í bókahillunni: ég átti þó alltaf eitthvað spennandi ólesið.
Eftir flutninga milli húsa á Seyðisfirði sumarið 2009 lagði ég hana í gluggakistu nýja hússins, sem er meira en aldargamalt, hefur enga varanlega íbúa haft síðastliðin 20-30 ár og ekkert verið haldið við. Víða reyndist líka orðið óþétt – í næstu stórrigningum lak inn um gluggana á þaki og framhlið hússins og beint ofaní kjölinn á Kate... eða reyndar bara rétt í gegnum blábrún langhliðar blaðsíðnanna, og einhverra hluta vegna sjást einu ummerkin þar og engin á harðspjaldakápunni. Af rákunum er þó augljóst að bókin hefur ekki staðið upp á rönd heldur legið á hlið.

Svo var það ekki fyrr en um daginn að ég tók hina veðruðu ævisögu Kate Bush ofan úr hillunni (sem nú er í Turku í Suðvestur-Finnlandi) með það í huga að lesa hana nú loksins – og varð fyrir massífum vonbrigðum. Til að byrja með kom á daginn að viðfang bókarinnar hafði neitað höfundinum um svo mikið sem eitt viðtal. Það kemur reyndar ekki stórkostlega á óvart, því Bush hefur ávallt haft vara á sér gagnvart fjölmiðlum og verið opinber persóna í eins litlu mæli og hún hefur komist upp með – en auðvitað hefur hún samt veitt viðtöl, bara einhverjum öðrum. Og auðvitað hefur Jovanovic byggt sína bók að einhverju leyti á viðtölum sem hún hefur veitt þessum öðrum – og reyndar að öllu leyti á efni sem birst hefur annarsstaðar (eða, á stundum, eigin fabúleringum) – en mér finnst hann bara ekki hafa gert sér spennandi mat úr því.

Í inngangi segir höfundur frá kynnum sínum af fyrstu verkum Bush og speglar stemningu þess tíma í almennri eftirvæntingu vegna gerðar plötunnar Aerial (2005), sem var fyrsta plata Bush í 12 ár. Síðan fylgja kaflar um barnæsku hennar og þróun sem listamanns, sköpun tónlistar og orðstírs, um útgáfufyrirtæki og viðtökur gagnrýnenda auk alls konar tilvitnana í Bush sjálfa – semsagt fullt af upplýsingum – en þetta er bara ekkert skemmtileg bók. Ég fann ekkert í henni sem dró mig áfram, reyndar hef ég ekki einusinni nennt að klára hana heldur hraðlas lokakaflana. Ég hef engan áhuga á því hvernig upptökur á sjöundu plötunni gengu fyrir sig í smáatriðum, eða persónulegu mati höfundarins á hverri plötu fyrir sig. Þótt ég eigi erfitt með að koma því vel frá mér nákvæmlega hvað ég vilji fá útúr ævisögu er það augljóslega eitthvað umfram það eitt að staðreyndir úr lífi viðkomandi séu raktar í rislitlum texta í bland við misáhugaverðar hugleiðingar höfundar. Ég gæti sagt að ég hefði viljað fá meiri innsýn í hugleiðingar Bush um eigin verk, en kannski eru komment listafólks á eigin list bara eitthvað sem hljómar áhugavert en er það sjaldnast, svona eitt og sér, og þá er undir skrásetjaranum komið að gera eitthvað spennandi úr samhenginu. Það er líka ofureðlilegt að fólk eigi erfitt með að gera grein fyrir eigin innblæstri og verkferli – að minnsta kosti kveikir setning á borð við „I‘ve tried to say what needed to be said through the songs, the right structure, the shape, the sounds, the vocal performance, that is, the best I could“ ekki neitt sérstaklega í mér, þótt Jovanovic hafi séð ástæðu til að láta hana standa sem lokasetningu bókarinnar.

Kápumyndin að ofan er greinilega af nýrri útgáfu bókarinnar er ég á – merkt sem „Revised and Updated!“ Kannski segir það sína sögu að engum jákvæðum dómum hafi verið skellt á kápuna... Hinsvegar var ég að lesa um aðra ævisögu um Kate Bush sem kom út 2010; Under the Ivy: The Life and Music of Kate Bush. Hún kom auðvitað líka út án samþykkis Bush sjálfrar, en er að mati gagnrýnanda Irish Times „the best music biography in perhaps the past decade“. Eftir að hafa rennt gegnum fyrstu síðurnar af Kindle-sýnishorninu sýnist mér hún líka öllu meira spennandi en hin, svo það er kannski eitthvað til að mæla með við ykkur Kate Bush aðdáendur/kyndilbera þarna úti. Reyndar tekst höfundinum Graeme Thomson strax á fyrstu blaðsíðunni að orða nokkuð sem Rob Jovanovic virtist aldrei ná almennilega utan um: „The truly tantalising thing about Kate Bush is that the whole has always been somehow greater, more dazzling, more mysterious, than the sum of her many parts.“

Semsagt: slöpp ævisaga sem ég mun tæplega standa í millilandaflutningum með aftur. En myndirnar eru flottar! Nú er ég að lesa The Sovereignty of Good, safn þriggja ritgerða eftir Iris Murdoch – sem á kápunni er lýst sem „one of the very few modern books on philosophy which people outside academic philosophy find really helpful“. Líst afar vel á enn sem komið er og segi kannski frá við tækifæri (þótt einhverra hluta vegna sé oft svo miklu skemmtilegra að segja frá því sem manni leist síður á).

Fantagóðar fantasíur

2012-01-26T15:42:00.000Z

Ursula K. Le Guin

Þegar ég var barn var ég fastagestur á Borgarbókasafninu. Nokkrum sinnum í mánuði rogaðist ég heim með úttroðinn bókapoka og renndi mér þannig gegnum megnið af barnadeildinni. Sumar bækur hélt ég meira upp á en aðrar og fékk þær lánaðar aftur og aftur. Sú sem ég fékk einna oftast lánaða á aldrinum 10-12 ára hét Galdramaðurinn, íslensk þýðing á A Wizard from Earthsea eftir Ursulu K. Le Guin. Þessa bók gat ég lesið óendanlega oft, jafnvel þótt ég nötraði af hræðslu yfir lýsingunum á afleiðingum þess svartagaldurs sem söguhetjunni hafði orðið á að fremja, enda var ég með eindæmum myrkfælin sem barn og langt fram á fullorðinsár. Bókin er um strák, og síðar ungan mann, sem er göldróttur, kemst í læri hjá galdrameisturum og slysast í ofmetnaði til að leysa úr læðingi öfl sem hann fyrst um sinn ræður ekki við en þarf á endanum að sigrast á. Leiðin til þess er jafnframt braut þroska. Það eru auðvitað til ýmsar fantasíubókmenntir um göldrótta krakka en Le Guin skapar þarna veröld sem er eitthvað svo, tja, raunveruleg og sögupersónurnar eru eitthvað svo mannlegar. Heimurinn sem um ræðir er eyjaklasi og fólkið glímir við náttúruöflin og þarf að kljást við alls konar hversdagslega hluti meðfram galdrakúnstunum.

Um tvítugt komst ég að því, mér til mikillar gleði, að til væru fleiri bækur úr seríunni um galdramanninn Gjafar, þótt aðeins sú fyrsta hefði verið þýdd á íslensku. Ég las í skyndi þær sem þá voru komnar út og svo bættust fleiri við. Síðar hef ég lesið aðrar bækur eftir Le Guin og ekki orðið fyrir vonbrigðum nema einu sinni: ég gafst upp á nýjustu bókinni hennar, Lavinia. Kannski gef ég henni séns aftur seinna.

Earthsea-bækurnar eru alls sex. Fyrstu þrjár, A Wizard of Earthsea, The Tombs of Atuan og The Farthest Shore komu út á árunum 1968 til 1972 og voru lengi vel kallaðar „The Earth Sea Trilogy“, eða þar til fjórða bókin, Tehanu, kom út 1990. Síðustu tvær, The Other Wind og smásagnasafnið Tales from Earthsea, komu út 2001. Mér þykir vænst um fyrstu þrjár, en smásögurnar eru góðar líka. Mér virðist Le Guin hafa orðið fyrir einhvers konar femínískri vakningu milli þess sem hún skrifaði þrjár fyrstu, kringum 1970, og Tehanu í lok 9. áratugarins. Það er eins og hún sé mjög markvisst í Tehanu að reyna að skrifa femíníska bók og það er eitthvað svolítið þvingað við það. Hinar þrjár á undan eru svo sem ekkert andfemínískar en þær einkennast ekkert sérstaklega af femínískri sýn, ef svo má segja.

Ef maður vill lesa bók eftir Le Guin sem virkilega hristir upp í hugmyndum okkar um kyn og kynhlutverk þá er The Left Hand of Darkness málið. Sú bók kom út 1969 og er í einu orði sagt frábær. Hún er hluti af Hainish-seríunni, sem fjallar um afkomendur mannanna í fjarlægri framtíð. Meðal annars er þessa afkomendur að finna á ýmsum fjarlægum plánetum og hafa þeir þá gjarnan verið ræktaðir til að búa við þær aðstæður sem þar eru, en allar þessar manntegundir eru ættaðar frá plánetunni Hain. The Left Hand of Darkness gerist á plánetunni Vetri, eða Gethen, þar sem loftslag er, eins og nærri má geta, kalt. Það sem einkennir fólkið á Vetri er að það er kynlaust, eða tvíkynja. Manneskjurnar, eða þær verur sem gegna hlutverki þeirra, eru alla jafna kynlausar nema þegar þær fara á nokkurs konar lóðarí, sem kallað er kemmer. Þá umbreytast þær ýmist í karla eða konur og ræðst það hvort tiltekinn einstaklingur breytist í karl eða konu af tilviljun eða þá því hvort nærstaddur tilvonandi bólfélagi hefur breyst í karl eða konu. Þannig breytist einn og sami einstaklingurinn stundum í karl og stundum í konu og getur verið faðir sumra barna sinna og móðir annarra. Bókin felur í sér alls konar pælingar um eðli kyns sem og um atferli og hugmyndir mannanna, t.d. árásarhneigð, friðsemd og stjórnmálaplott, auk þess að hafa að geyma spennandi söguþráð. Hér má lesa áhugaverða umfjöllun um þessa bók.

Í öðrum bókum í Hainish-seríunni má finna ýmsar aðrar pælingar um eðli og eiginleika manneskjunnar, fléttaðar inn í spennandi og áhugaverðar sögur. Planet of Exile (1966) gerist til dæmis á plánetunni Werel sem er 60 ár (samkvæmt okkar talningu) að fara um sól sína og árstíðirnar eru þar af leiðandi afar langar, eða um 15 ár hver. Í þeirri bók er einnig tekist á við fordóma gagnvart „hinum“ og átök milli mismunandi hópa. Þekktasta bókin úr Hainish-seríunni er líklega The Dispossessed (1974) sem er kannski sú sem er mest pólitísk. Hana hef ég ekki tímt að lesa enn og hlakka til þegar ég læt verða af því.

Af öðrum bókum Le Guin má til dæmis nefna The Lathe of Heaven (1971) sem fjallar um mann sem er þeim eiginleikum búinn að draumar hans rætast í bókstaflegum skilningi. Það sem hann dreymir verður sem sagt að raunveruleika, hvort sem það er gott eða slæmt. Eins og fólk getur rétt ímyndað sér veldur þetta ýmsum vandræðum og óprúttinn geðlæknir reynir að færa sér þetta í nyt. Always Coming Home (1985) fjallar um framtíðarsamfélag í Kaliforníu sem er að flestu leyti tæknilega frumstætt, einhvers konar póst-tæknilegt samfélag. Þar er að finna mjög áhugaverðar hugleiðingar um mögulega lífshætti en bókin sem slík fannst mér reyndar síðri en flestar aðrar bækur sem ég hef lesið eftir Le Guin, fremur langdregin aflestrar.

Nýverið las ég þrjár nýlegar bækur eftir Le Guin úr seríu sem heitir Annals of the Western Shore. Sögusviðið er landsvæði sem nær yfir nokkur lönd og samfélagið minnir helst á miðaldasamfélag ef litið er til tæknikunnáttu. Sumt fólkið þar er búið galdramætti eða öðrum yfirnáttúrulegum hæfileikum og út frá því má flokka þetta með fantasíubókmenntum en yfirnáttúran er þó ekkert endilega í lykilhlutverki. Bækurnar þrjár, Gifts, Voices og Powers, eru allar þroskasögur ungs fólks. Þessar bækur eru markaðssettar sem unglingabækur og eiga sjálfsagt ágætlega við sem slíkar en ég myndi ekki mæla með þeim fyrir ung börn. Mér finnst þær fullgild lesning fyrir fullorðna líka, enda ástæðulaust að flokka allt sem í heiminum er í barna- og fullorðins-. Í þeirri síðustu, Powers, er sagt frá þrælnum Gavir sem fyrst um sinn er hlýðinn og góður þræll eigenda sem fara vel með hann, ef svo má segja. Hann lítur til að byrja með á hlutskipti sitt sem rétt og eðlilegt ástand og við fáum að fylgjast með því hvernig hann vaknar til vitundar um ranglætið við þrælahald. Hann strýkur svo og lendir í ýmsu, er í raun að leita að sjálfum sér, og jafnframt uppgötvar hann ýmislegt, eins og að jafnvel meðal hinna frjálsu manna sem þykjast hafna öllu þrælahaldi er farið með konur eins og hvern annan varning.

Le Guin hefur einstakt lag á að skapa djúpar persónur og með þeim fer maður í gegnum alls konar hugleiðingar um heiminn og manneskjuna án þess að nokkurn tímann votti fyrir mötun eða því að stagast sé á hinu sjálfsagða. Heimarnir sem hún skapar eru alltaf á vissan hátt jarðbundnir, sama hve langt er gengið í fantasíunni. Ég verð alltaf yfir mig hissa þegar ég rekst á fantasíu- og vísindaskáldsöguaðdáendur sem hafa ekki lesið Le Guin og er afar sæl með að eiga nokkrar af bókum hennar enn ólesnar.

Íslensku bókmenntaverðlaunin 2011

2012-01-25T17:00:00.003Z

Rétt í þessu var tilkynnt á Bessastöðum hvaða bækur hlytu Íslensku bókmenntaverðlaunin 2011. Í flokki fagurbókmennta hlaut Guðrún Eva Mínervudóttir verðlaunin fyrir skáldsögu sína Allt með kossi vekur en í flokki fræðibóka og bóka almenns efnis varð Páll Björnsson hlutskarpastur fyrir bók sína um Jón Sigurðsson, Jón forseti allur? Táknmyndir þjóðhetju frá andláti til samtíðar, en um báðar þessar bækur hefur verið fjallað á síðunni. Druslubókadömur óska Guðrúnu Evu og Páli hjartanlega til hamingju með verðlaunin!

You're born naked and the rest is drag

2012-01-24T20:10:00.020Z

Einn ískaldan morgun fyrir skömmu staulaðist ég niður í Tryggvagötu og húkti fyrir utan dyrnar þegar Borgarbókasafnið opnaði. Erindið var að fá lánaða bókina Suits Me, The Double Life of Billy Tipton eftir Diane Wood Middlebrook. Bókin, sem hefst á tilvitnun í dragdrottninguna RuPaul og er yfirskriftin hér að ofan, fjallar um kvenkyns djassistann Dorothy Tipton sem fæddist í Bandaríkjunum1914, en tók sér nafnið Billy og lifði frá 19 ára aldri sem karlmaður. Þegar Billy lést, árið 1989, opinberaðist leyndarmál sem fáir höfðu nokkurn grun um, sjúkraflutningamaður sem var kallaður í móbílhómið þar sem Billy bjó spurði soninn hvort faðirinn hefði farið í kynskiptiaðgerð, sonurinn William kom alveg af fjöllum en það var ekki um að villast, þegar fötunum var flett utan af Billy til að athuga hjartsláttinn, að þarna var kona eða svo vitnað sé í soninn: "I was in awe. I had no thoughts - just looked up at the sky, thinking it was some hallucination from drugs. If my father had lived as a woman, she would have had big breasts."

Fréttir um blekkingu Billy Tipton birtust í blöðum um allan heim, líka hér á Íslandi. Billy var þekktur tónlistarmaður á sinni tíð, lék vel á saxófón og píanó og var hvers manns hugljúfi. Fyrir tvítugt sótti Dorothy um að fá að spila með hinum og þessum djasssveitum en var ekki hleypt að vegna kyns síns. Þá brá hún á það ráð (með dyggri aðstoð tveggja frænkna sinna sem stóðu með henni fram í andlátið) að klæða sig upp eins og strákur, hún klippti hárið stutt, vafði þétt utan um bringuna svo brjóstin flöttust út, fór í jakkaföt og tamdi sér karlmannlegt fas (reykti vindla, tróð einhverju í nærbuxurnar, sat gleið og gerði við bíla) og fékk strax vinnu í djasshljómsveit. Síðan túraði hún í hátt í þrjá áratugi, eignaðist fimm konur (þrjár sverja að þær hafi ekki haft grænan grun um að þær hafi ekki verið með karlmanni) og ættleiddi þrjá drengi með síðustu konunni. Billy laug því að hún yrði að vera með vafða bringu vegna slæmra beinbrota sem hún hefði fengið í bílslysi og að hún væri illa farin neðan mittis eftir sama slys. Engin kvennanna sá hana nakta. Eftir að Billy fór að eldast settist hún að í Spokane í Washington, rak húshljómsveit á næturklúbbi og var umboðsmaður tónlistarmanna. Í þrjátíu ár var Billy Tipton opinber persóna í heimabænum, tók þátt í skátastarfi með sonunum, spilaði stundum og skipulagði allskonar foreldrauppákomur ásamt síðustu eiginkonunni, sem hún skildi við tíu árum fyrir andlátið.

Ævisagan er ansi vel unnin af konu sem var prófessor í Stanford, hún segir lygilega sögu áhugaverðrar manneskju og vakti mig til umhugsunar um fjölmargt tengt hegðun fólks og samskiptum manna almennt, kynjunum, kynhlutverkum og kyngervum auk þess sem hún gefur innsýn í heim djasstónlistar og millistéttar í Ameríku á síðustu öld.

Bókin er sem sé til á Borgarbókasafninu og ég mæli heils hugar með henni (ég skal skila henni síðdegis á morgun) og svo er heill hellingur til af efni á netinu um Billy Tipton, til dæmis er hér umfjöllun með viðtali við ævisöguritarann. Eitt lag finn ég á Youtube þar sem Billy spilar á píanó, það er hér:

Nostalgía á Súfistanum

2012-01-24T18:33:00.003Z

Bókakaffi IBBY verður haldið á Súfistanum, Bókabúð Máls og menningar við Laugaveg, fimmtudagskvöldið 26. janúar kl. 20. Viðfangsefnið að þessu sinni er nostalgía. Um öxl líta eftirtaldir barnabókavinir:

* Salka Guðmundsdóttir, þýðandi og leikskáld: Þegar ég vaknaði í Erilborg

* Sölvi Björn Sigurðsson, rithöfundur: Ævintýrakafbáturinn, Vaknað í Nangilima

* Jónína Leósdóttir, rithöfundur: Aldinmauk og límonaði

Allir velkomnir meðan húsrúm leyfir.

Þegar sál mín þreytist, leggst hún til hvíldar á rósarblaði....

2012-01-23T15:40:00.002Z

Druslubókadömur halda ekki aðeins úti bókabloggi, þær hittast stundum í raunheimnum og skömmu fyrir jól var skellt í jólaglögg. Allar áttu að mæta með eina innpakkaða hallærislúðasnilldarskringibók og síðan var skiptst á gjöfum. Ákveðið var að hver ætti svo að blogga um sína gjöf en eitthvað hefur verið lítið um efndir, ég ætla því að brjóta ísinn og ríða á vaðið.

Ég fékk undurfagra bók, gefna út í Svíþjóð, eftir Björn Ranelid sem ég hafði aldrei heyrt um og ákvað því að byrja á því að kynna mér manninn. Í fyrsta lagi kom í ljós að við eigum sama afmælisdag, Björn Ranelid er nákvæmlega 20 árum eldri en ég. Þetta getur varla verið tilviljun. Í ljós kemur einnig að Ranelid þótti efnilegur knattspyrnumaður á sínum yngri árum en ákvað frekar að gerast gríðarlega afkastamikill á ritvellinum, hann hefur sent frá sér 20 skáldsögur síðan hann byrjaði að skrifa árið 1983 og skrifað mörg hunduð blaðagreinar og er samkvæmt heimildum mikið fyrir að halda ræður við ýmis tilefni. Eitthvað virðist vera varið í skáldskapinn, hann hefur að minnsta kosti fengið ýmsar viðurkenningar á þeim vettvangi, meðal annars August priset fyrir skáldsöguna Synden árið 1994.

En í umfjöllunum um hann er líka iðulega tekið fram að hann sé býsna umdeildur. Hann er afar kristinn og víst fullur efasemda þegar kemur að þróunarkenningunni. Hann þykir líka hafa mjög svo sérstakan og afgerandi stíl í skrifum sínum, talað er um “det ranelidska språket”, þ.e. að hann hafi í raun búið til sitt eigið tungumál. Sjálfur virðist hann vera meðvitaður um þetta og lýsir eigin tungumáli einhvern veginn á þá leið að það sé afar ljóðrænt og hlaðið myndhverfingum, ég er engu nær og þið eflaust ekki heldur enda gæti lýsingin átt við meiri hluta skáldskapar, svona almennt séð. En sumsé, stíllinn er víst auðþekkjanlegur.

En snúum okkur að bókinni minni. Hún heitir Jag skänker dig mina vackraste ord, eða Ég sendi þér mín fegurstu orð, þetta er ekki skáldsaga heldur safn myndlíkinga og afórisma, eins og segir á bókarkápu en í raun er þetta einhversskonar heimasmíðuð sjálfshjálparspeki í gullkornaformi, boðið er upp á 285 gullkorn á sænsku, ensku, þýsku og frönsku, þ.e. hvert gullkorn birtist á fjórum tungumálum. Bókin byrjar reyndar á ansi furðulegum formála þar sem Ranelid birtir svipmyndir frá æskuárum sínum í Malmö sem eru síðan ekki settar í samhengi við efni bókarinnar á nokkurn hátt. Hann segist hinsvegar alltaf hafa viljað “setja sitt einstaka fingrafar á hið auða blað skáldskaparins” (þegar þarna var komið sögu var mig aðeins farið að gruna hvernig hið ranelídska tungumál fúnkerar).

Gullkornin fjúka svo jafnt og þétt, hið fyrsta hljóðar svo: “Alla mirakler börjar i kvinnans sköte” (eða “All miracles stem from a woman’s vagina”, “Alle Mirakel nehmen ihren Anfang im Shoß der Frau” eða “Tous les miracles commencent dans le vagin de la femme”). Svo er bara haldið áfram: “Hver barnshafandi kona ber tvö hjörtu sem slá í hofi”, “Þú getur aldrei skrifað fallegan texta með krepptum hnefa” og svo framvegis, óttaleg rassvasaspeki sem verður afar upphafin á köflum.

Trúin er honum hugleikin og stundum eru tengingarnar nokkuð undarlegar, jafnvel ögrandi. Hér er dæmi: “Gud är altid fullkomnligt ensam och därmed står han utanför. Så er det också för en sköka. Hon befinner sig bortom andständigheten och därför kan hon se klart på männen, till och med klarare än hustrun, fästmön och modern som tror att de känner sina män och söner på djupet och i alla avseenden” það er að segja, Guð er alltaf einn og þar af leiðandi á jaðrinum, eins og hóran, en af því að hún er handan hins viðurkennda hefur hún sérstaka innsýn inn í líf mannanna og þekkir þá þar af leiðandi betur en mæður þeirra, eiginkonur og kærustur. Og það gerir Guð þá væntanlega líka.

Sumt er svo beinlínis óskiljanlegt, hér er eitt dæmi: “En rigtigt gammal människa kan samla så mycket lust i ögat att den räcker till att fylla ett stort rike och himlen därtill. Hon ligger som en vithårig fjäder i sängen och alldeles stilla lifter hon i själens måttlösa rymnd och famnar minnet av någon som hon håller kär (til glöggvunar, enska þýðingin er svona: Really old people can collect enough passion in their eyes to fill a large kingdom and above it the sky. They lie like white-haired feathers in their beds and softly rise in the measureless space of the soul to embrace the memories of loved ones, ég nenni ekki að reyna að þýða þetta yfir á íslensku).

Það væri hægt að taka endalaus dæmi en í lokin langar mig til að minnast aðeins á útlit bókarinnar. Hún er í frekar stóru broti (sem passar ekki í hillur í bókabúðum, hér talar bitri fyrrum bókabúðarstarfsmaðurinn), afar vönduð í alla staði, mikill lúxus í öllum frágangi, þykkur pappír og litprentaðar myndir af ýmsum listaverkum sem eiga væntanlega að styðja við túlkun gullkornanna og svo er töluvert um myndir af Ranelid sjálfum. Eins og sjá má er hann afar hress á bókarkápunni, kemur spígsporandi á móti lesandanum í ljósu hörfötunum sínum, svona líka sólbrúnn og veðraður (Þess má geta að mestu ritdeilur í sænsku bókmenntakreðsunni árið 2003 snérust einmitt um útlit Björns Ranelid en í ritdómi um skáldsöguna Kvinnan er första könet lýsti Linda Skugge honum sem svo, en hún hafði hitt hann á einhverri bókmenntaráðstefnu: “Han satt där med sitt blonda lockiga hår, helt orörlig i en stel pose. Han var brunbränd, renrakad på armarna, iklädd ett linne och läppglans”. Þetta fór fyrir brjóstið á Ranelid og reyndar ýmsum öðrum sem fannst ómaklegt að gera lítið úr útliti hans með þessum hætti í ritdómi en ég get ekki betur séð, svona miðað við kápumyndina, að lýsingin sé býsna sannfærandi).

Bókin er vandaður gripur en innihaldið er satt best að segja alveg gasaleg steypa. Eða eins og Björn myndi segja: "Við fálmum eftir ástinni, eins og fiðrildi, blinduð af vínediki".

Ófreskjur

2012-01-23T02:13:00.002Z

Eins og ég hef nú oft skrifað um áður þá er ég svag fyrir reyfurum og þykir fátt huggulegra en góð glæpasaga – það eru því gríðarleg vonbrigði þegar reyfarinn er lélegur – dálítið eins og þegar maður fær vont súkkulaði! Einn slíkan vonbrigða-reyfara rak á fjörur mínar um daginn – það er reyndar eiginlega að bera í bakkafullan lækinn að nöldra yfir honum þar sem Guðrún Lára hefur þegar varað við honum hér – en úr því ég hafði fyrir því að lesa bókina ætla ég að skrifa um hana nokkur orð - en í sárabætur ætla ég líka að mæla með öðrum betri reyfara í leiðinni!

Slappi reyfarinn er Ófreskjan eftir þá Roslund og Hellström sem kom út í íslenskri þýðingu nú í ár. Það var ákveðið áfall að lesa á kápunni að bókin fékk Glerlykilinn sem besta norræna sakamálasagan árið 2005 – þar má hins vegar líka sjá að Liza Marklund mælir með henni og hefði það kannski átt að vera mér næg viðvörun (Liza hefur ekki verið neinn gleðigjafi í síðustu reyfurum sínum). Eins og Guðrún Lára benti á taka þeir Roslund og Hellström iðulega fyrir samfélagsleg málefni í skrifum sínum og í þessari bók eru erfiðar spurningar um hefnd og réttlæti í brennidepli; er réttlætanlegt að drepa stjórnlausan barnaníðing – og ef svo er – er þá líka réttlætanlegt að drepa pótensíal barnaníðing – hvar dregurðu línurnar ef þú samþykkir á annað borð fyrri verknaðinn. Þetta eru í sjálfu sér mjög áhugaverðar vangaveltur sem tengjast afstöðu til dauðarefsinga. Hins vegar er eitt að varpa fram áhugaverðum spurningum – og allt annað að gera úr þeim áhugaverða skáldsögu. Það tekst eiginlega ekki hér. Fyrir það fyrsta eru hér alltof margar keimlíkar persónur sem vitund sögunnar hverfist um – mér telst svo til að hvorki meira né minna en tíu raddir séu kynntar til sögunnar á fyrstu fimmtíu blaðsíðunum...allt frústereraðir, miðaldra, hvítir karlmenn. Það eru löggan Ewert Grens og skósveinn hans Sven, framagjarn saksóknari, yfirmaður fangelsins, tveir barnaníðingar (þar af einn í fangelsi og annar sloppinn úr fangelsi), þrír aðrir fangar sem fléttast inn í söguna og svo faðir fórnarlambsins...sagan skiptist fyrirvaralaust á milli þeirra og ég var satt að segja farin að rugla þessum persónum saman – kannski af því mér fannst þær allir meira eða minna jafn óspennandi! Það eru tvær konur á kantinum en Roslund og Hellström skyggnast aldrei inn í huga þeirra – við sjáum þær bara (oft skælandi) með augum karlpersónanna. Reyndar sker ein röddin sig frá hinum þar sem annar barnaníðingurinn (sá sem gengur laus) er sífellt að minnast þess hvernig hann misnotaði litlar stúlkar og er sú lesning bæði ógeðfelld og þreytandi en bætir litlu sem engu við frásögnina og segir manni einhvern veginn ekkert um hann sem manneskju eða nokkuð annað yfirhöfuð. Framan af er svo frásögnin fremur hæg - Það lifnar raunar aðeins yfir henni eftir svona 150 síður – en mér finnst það fulllangur tími til að grípa mann þegar um reyfara er að ræða. Ef að hér væri að finna stórskemmtilega persónusköpun eða sérstaka stílsnilld myndi sleppa fyrir horn að söguþráðurinn væri ekki sérlega grípandi – en ég hef þegar afgreitt persónunar og skandinavísku reyfararnir hafa nú ekki verið þekktir fyrir stílbragð hingað til og þar er Ófreskja engin undantekning.

Í miðri Ófreskju var mér farið að leiðast svo ég tók pásu og las aðra glæpasögu; Judgement in Stone eftir Ruth Rendell frá árinu 1977. Upphafssetning sögunnar er fræg en þar segir að Eunice Parchman hafi myrt Coverdale-fjölskylduna af því hún kunni hvorki að lesa né skrifa. Maður hefði því kannski ætlað að spennan færi fyrir lítið en eins og í In Cold Blood eftir Truman Capote (sem þessi bók minnir örlítið á þó ekki sé hún byggð á sönnum atburðum) þá felst spennan í því að fá að heyra aðdragandann að morðunum. Hér er lýst á ótrúlegan (en samt sannfærandi) hátt hvernig ólæsi Eunice vindur upp á sig og stjórnar algjörlega lífi hennar – eða öllu heldur stjórnar baráttan við að halda ólæsinu leyndu lífi hennar. Hér má ítreka að þetta er ekki skáldsaga um að ólæst fólk sé hættulegt og hugsanlegir morðingjar heldur ádeila á stéttskiptingu, getuleysi manna til að skilja náunga sinn, sjálfhverfu og svo auðvitað ólæsi – hversu mikil fötlun það er að geta hvorki meðtekið upplýsingar né tjáð sig skriflega og hvernig skömmin yfir þessari fötlun yfirtekur líf manneskju og gerir hana í þessu tilviki að ófreskju. Síðast en ekki síst er svo deilt á samfélag sem bregst barni og lætur það vaxa úr grasi með þessa fötlun. Ólíkt Ófreskjunni eru þessar vangaveltur hér hins vegar settar fram á spennandi og óvæntan máta sem gerir söguna gríðarlega grípandi lesningu. Bókin er líka oft lúmskt fyndin og svo eru persónurnar margar stórskemmtilegar eins og eldhress fyrrverandi mella, núverandi frelsaður búðareigandi sem Eunice myndar sérstakt vináttusamband við.

Niðurstaðan er því sú að breski „kósý“ reyfarinn er beittari samfélagsádeila en skandinavíska glæpasagan. Þetta er kannski sérstaklega óvænt í ljósi þess að að sumu leyti er Judgement in Stone hefðbundinn, gamaldags reyfari – gerist á ensku sveitasetri þar sem fólk segir „oh dear“, pússar silfrið og slúðrar um þorpsbúa. Það munar meira að segja engu að brytinn sé sökudólgurinn – hér er það bara ráðskonan!

Homo non sapiens: mannlýsingar

2012-01-22T09:48:00.004Z

Ég fann svo skemmtilega mannlýsingu í bókinni sem ég er að lesa að ég fann mig knúna til að deila henni með ykkur:

„Robbins is about fifty, with the face of a Cockney informer, the archetypal “Copper´s Nark.“ He has a knack of pitching his whiny voice directly into your consciousness. No external noise drowns him out. Robbins looks like some unsuccessful species of Homo non sapiens, blackmailing the human race with his existence.

“Remember me? I´m the boy you left back there with the lemurs and the baboons. I´m not equipped for survival like some people.““

(Úr Interzone eftir William S. Burroughs, blaðsíðu 51.)

Munið þið eftir einhverjum góðum mannlýsingum?

Hjálp, staðalmyndir kynjanna! Hjálp!

2012-01-21T21:31:00.002Z

Til allrar hamingju eru innlend sem erlendfyrirtæki dugleg við að minna börn
á það að kynferði þeirra sé mikilvægasta breytan í lífinu

Lesefni á biðstofum lækna er af æði misjöfnum toga. Hver kannast ekki við að blaða í örvæntingarfullum leiðindum í gegnum Gigtarfréttir, Stangveiði á Norðurlandi eða Ársrit áhugafólks um þvagfærasýkingar? Stundum slæðast samt einhverjar bækur með, og í barnahorninu er oft hægt að finna bækur eða jafnvel Andrésblöð. Í síðustu viku fór ég með 4 ára bróðurdóttur minni til augnlæknis og þar lentum við í eins og hálfs tíma bið, sem hefði getað orðið hroðalegt en gekk bara nokkuð vel þar sem a) þriggja mánaða systirin svaf allan tímann og b) bróðurdóttir mín er ótrúlega skemmtileg, þolinmóð og jákvæð telpa. Jú, og c) það voru nokkrar barnabækur á staðnum. Við lásum einhverja fremur undarlega bók um dreng sem fer í flugferð (sennilega sjálfsútgefna), bók um kisu sem týnir mömmu sinni en finnur hamingjuna með kisuprinsi (litla frænka, í áfalli: "Hún gleymdi bara mömmu sinni!") og svo kom ég auga á bókina Hjálp, Keikó! Hjálp! eftir Þorgrím Þráinsson sem virtist ákjósanleg til lestrar. Við frænkur lásum því þessa stuttu sögu á meðan beðið var eftir augnlækninum fjarstadda.

Föðurlandssvikarinn Keikó syndir með norskum börnum

Um bókina í heild er þetta að segja: Hún kom út árið 1998 og í henni eru ágætar myndir eftir Þórarin F. Gylfason, mjög litríkar og koma til skila dramatískum hápunktum sögunnar. Sagan sjálf er dálítið þunn - stelpa í Vestmannaeyjum týnir hvolpi, bróðir hennar hjálpar henni að leita, hann reynist kunna að tala við Keikó, þau finna hvolpinn og sigla út á haf í kajak, hvolpurinn dettur útbyrðis, þau rekur af leið, Keikó bjargar þeim við mikla gleði innfæddra - en svosem ekkert hræðileg. Ekki mikil úrvinnsla á söguþræðinum, dálítil fljótaskrift á þessu öllu saman (var ekki Keikóæðið í hámarki þarna?) og textinn ekki nógu hnitmiðaður miðað við bók af þessum toga, þ.e.a.s. bók fyrir fremur ung börn með myndskreytingum og takmörkuðum texta. En jæja. Það er samt ekki vandamálið. Bókin sleppur alveg sem ágætis afþreying og það eru ákveðnir rispunktar í henni sem vöktu spennu hjá litlu frænku, og hún rennur prýðilega vel áfram. Það sem reitti mig hins vegar til gífurlegrar reiði þarna á augndeild Landspítalans var persónusköpun höfundarins og birtingarmyndir stráka og stelpna í sögunni, svo mjög að mig langaði næstum til að láta bókina "hverfa" bak við ofn eða eitthvað (gerði það samt ekki, ef einhver starfsmaður augndeildar skyldi lesa þetta!).

Eins og fram hefur komið fjallar sagan um systkini sem virðast vera kannski 8-11 ára gömul. Matthildur birtist okkur strax í upphafi sögunnar í tilfinningalegu uppnámi; hún er hágrátandi og dauðskelfd yfir hvarfi hundsins Lubba. Hún kallar á Gylfa bróður sinn til hjálpar og hann reynir að hugga hana og tekur strax stjórnina á ástandinu. Þannig er persónusköpunin beisikklí út alla bókina. Matthildur volar stanslaust, er úrræðalaus, uppburðarlítil og ótrúlega óspennandi. Gylfi er ráðagóður, stýrir framvindunni, heldur verndarhendi yfir systur sinni, leggur sig í háska þótt hann sé hræddur og er, ásamt háhyrningnum heittelskaða, hetja bókarinnar. Dæmi: Þegar Lubbi dettur í sjóinn bjargar Keikó honum með því að taka hann upp í munninn og syndir svo upp að kajak þeirra systkina með opinn kjaftinn. Matthildur þorir ekki að seilast upp í kjaft Keikós til að sækja Lubba, Gylfi þorir því eiginlega ekki heldur en lætur sig hafa það, teygir sig eftir Lubba og bjargar þannig málinu. Þannig er klisjukennd, niðurdrepandi og algjörlega ólíðandi hlutverkaskipting kynjanna undirstrikuð. Stelpan: Veikburða, góðhjörtuð, óvirk og þarf að láta bjarga sér. Strákur: Ber ábyrgð, þorir, bjargar, einstakur.

Bróðir heldur fast um systur svo hún fari
sér ekki að voða

Ég varð svo pirruð þegar ég tók eftir þessu (þegar Matthildur var enn snöktandi á svona fjórðu opnu) að ég fór að sleppa vissum hlutum úr frásögninni, því fegin að litla frænka skuli ekki vera orðin læs. Ég reyndi að draga úr harmagráti Matthildar, svissaði á einum stað samræðum systkinanna og bullaði einhver ósköp í lokin um að þau hefðu komist hetjulega í land og mamma og pabbi bæði tekið á móti þeim (því auðvitað beið bara ein taugaveikluð, dauðskelfd mamma í fjörunni). Mjög hallærislegt, hættulega mikið eins og leiðinlega hippafólkið úr Moder Jord-kommúnunni í Tillsammans, en mér var bara svo misboðið! Ég er komin með algjört ógeð á því að þessi frábæra fjögurra ára frænka mín - sem er bæði klár, kraftmikil, úrræðagóð, þorin, skynsöm, blíð, fróðleiksfús, ákveðin, tillitssöm, lúmsk og fyndin (semsagt allt rófið!) - hafi varla annað fyrir augunum í les- og myndefni en þessa úreltu og ömurlegu hlutverkaskiptingu kynjanna. Þrátt fyrir að fjölskylda og vinir séu á varðbergi gagnvart öllum þessum staðalmyndum og við séum öll í því að styðja hana til að verða sjálfstæð manneskja sem tekur ákvarðanir út frá eigin áhuga og löngunum þá er þessi barátta endalaus. Allt í kringum hana eru sætar og passívar Disneyprinsessur, bleikar legókonur sem vinna við umönnun, volandi og hræddar stúlkukindur (Matthildur hefði getað verið í Enid Blyton-bók frá 1950), hálfberar barbídúkkur, glimmerdagatöl með snyrtivörum og jafnvel kynþokkafullir póníhestar. Og "normið" er alltaf karl/strákur - konur/stelpur eru bara í aðalhlutverki í sérstöku konu-/stelpuefni. Og það er sko ekkert skárra fyrir stráka að vera þvingaðir inn í staðlað kynhlutverk sem t.d. gerir ekki ráð fyrir því að þeir megi vera hræddir, hikandi, rólegir eða passívir.

Hættum að taka þátt í þessu, í alvöru talað. Þá er ég alls ekki að segja að við eigum að hætta að lesa allt sem við erum hugmyndafræðilega ósammála - þá væri nú ýmislegt skemmtilegt/gott sem þyrfti að fjúka og ég er alls ekki hlynnt ritskoðun - heldur að við verðum að ræða um það, við verðum að vera meðvituð um það og hjálpa krökkum að vera meðvitaðir og færir um setja spurningarmerki við viðteknar hugmyndir, og gera kröfu til þess að þeir sem nú eru að skrifa eða búa til annað efni handa börnum og unglingum gangist ekki hugsunarlaust inn á línu sem gerir ekki annað en að ýta undir ríkjandi gildi. Ég veit að þetta er fáránlega beisikk en þessi vísa virðist bara aldrei nógu oft kveðin. Í heimi þar sem litlar stelpur koma heim af leikskólanum og segjast ætla að verða "eitthvað sem stelpur gera" þegar þær verði stórar - þar þarf einhverju að breyta.

Er bókaþjóðin varla stautfær?

2012-01-20T10:31:00.002Z

Okkur barst fréttatilkynning um að á morgun, laugardaginn, 21. janúar, verði haldin ráðstefna í Norræna húsinu undir yfirskriftinni ALVARA MÁLSINS – Bókaþjóð í ólestri. Þar verður fjallað um ískyggilegar niðurstöður rannsókna sem sýna að ört stækkandi hópur ungs fólks getur ekki lesið sér til gagns, hvað þá gamans.

Sjálfsprottinn hópur rithöfunda stendur að undirbúningi ráðstefnunnar og það er von þeirra að hún marki upphaf að þjóðarátaki um eflingu lesturs og vitundarvakningu um læsi sem lífsgæði. Hópurinn skorar á stjórnvöld, stofnanir, fyrirtæki, skóla og heimili um allt land að leggja sitt af mörkum til að snúa þróuninni við – það dugar ekkert minna – velferð og menning bókmenntaþjóðar er í húfi!

Dagskrá:
Ljótikór syngur.
Ávarp – Jón Kalman Stefánsson, rithöfundur.
Lestur er málið: Hrafnhildur Ragnarsdóttir, prófessor og forstöðumaður Rannsóknarstofu um þroska, mál og læsi við Menntavísindasvið Háskóla Íslands.
Læsi er skilningur: Daníel Andri Halldórsson, nemi í 10. bekk í Giljaskóla á Akureyri.
Svavar Knútur syngur og leikur.
kaffihlé
Lestrarhestamennska - heillandi fjölskyldusport: Brynhildur Þórarinsdóttir, rithöfundur og lektor við Háskólann á Akureyri.
Lestur er bæði yndisleg og uppbyggileg iðja: Guðmundur Engilbertsson, lektor kennaradeild og sérfræðingur á miðstöð skólaþróunar við hug- og félagsvísindasvið Háskólans á Akureyri.

Dagskráin hefst kl. 14:00 og lýkur um kl. 16:00.
Dagskrárstjóri er Eva María Jónsdóttir

Aðgangur ókeypis og allir velkomnir á meðan húsrúm leyfir.

Tvær franskar bækur

2012-01-19T19:23:00.005Z

Mig hefur langað að lesa eitthvað eftir Georges Perec síðan ég hlustaði á Seiðs og héloga-þátt um bókina hans, Lífið: Notkunarreglur (frá 2. nóvember 2008). Í bókabúð í London um þarsíðustu helgi rakst ég á fyrstu tvær skáldsögurnar hans saman í kilju sem var nógu nett til að ógna ekki tuttugu kílóa farangurshámarkinu. Ég notaði tækifærið og keypti hana og lauk fljótlega við fyrri bókina, fyrstu skáldsögu Perec, Things. A story of the sixties (Les Choses. Une histoire des années soixante), sem Pétur Gunnarsson hefur þýtt á íslensku og heitir Hlutirnir.

Hlutirnir fjallar um par á þrítugsaldri, Jérôme og Sylvie, sem búa í París og starfa við markaðsrannsóknir. Bókin lýsir einhvers konar hamingjuleit þeirra. Þau eiga ekki mikla peninga og eru upptekin af því sem þau geta ekki veitt sér þess vegna, þau þrá að búa við velsæld og ríkidæmi en spyrna samt við fótum þegar þjóðfélagið vill beina þeim inn í heim hinna fullorðnu; ábyrgðarstöðu í starfi, fjölskyldulíf, bíl og íbúð. Þau vilja ráða sér sjálf en virðast ekki hafa neina hugmynd um hvað þau vilja gera við það frelsi. Í einhvers konar flóttatilraun fara þau til Túnis og dvelja þar um tíma, en sama stefnuleysið og ráðleysið hvílir yfir dvöl þeirra þar. Það er ekki skýr söguþráður í bókinni og ekki persónusköpun sem slík, Jérôme og Sylvie koma fram sem eining frekar en tveir sjálfstæðir einstaklingar.

Ég náði ekki alveg sambandi við þessa bók. Við lesturinn varð mér hugsað til sumra bókanna sem maður var látinn lesa í skóla, höfðu verið klassíkerar á sinni tíð og verið valdar til kennslu vegna þess að aðalsöguhetjarnir voru ungt fólk, en náðu ekki spontant sambandi út á það eitt. Mér detta í hug Catcher in the Rye eftir J.D. Salinger og Den kroniske uskyld eftir Klaus Rifbjerg. Ég myndi sennilega kunna betur að meta þessar bækur ef ég læsi þær í dag en þær náðu engan veginn til mín þegar ég var í skóla, sérstaklega ekki sú síðarnefnda, enda uppnefndum við hana Den kroniske kedelighed af alkunnri kímnigáfu menntaskólanema. Ég varð mjög hissa þegar ég komst að því nokkrum árum síðar að Klaus Rifbjerg væri nokkuð hátt skrifaður höfundur í Danmörku og þætti jafnvel skemmtilegur.

Hlutirnir er kannski ekki sambærileg bók, hún er ekki þroskasaga unglinga eins og hinar tvær enda þroskast Jérôme og Sylvie bara ekki neitt og virðast enn jafn föst í ómögulegri tilvist sinni við lok bókarinnar, en hún var mér framandi á einhvern hátt sem minnti mig á lestur hinna tveggja. (Reyndar las ég í formálanum að hún hefði líka mikið verið lesin í skólum, meðal annars í Austur-Evrópu, enda var hún lesin sem gagnrýni á neyslusamfélagið. Ég fékk ekki á tilfinninguna að sú gagnrýni væri beinlínis þungamiðja bókarinnar, en kannski er gagnrýni á neyslusamfélag áranna kringum 1960 bara ekki nógu augljós árið 2012.) Það er ekki mikið um útskýringar í textanum sjálfum, sem er gott og blessað, en mér fannst stundum eins og það lægi eitthvað bak við sem ég hefði ekki fullar forsendur til þess að skilja – kannski félagslegt eða sögulegt samhengi, hún gerist í Frakklandi rétt upp úr 1960, sem er sögusvið sem ég hef litla tilfinningu fyrir. Og þá fór bara að koma upp í mér gamall karlfauskur sem lét dáðleysi aðalsöguhetjanna fara í taugarnar á sér og vildi helst að þau drifu sig á sjóinn og hættu þessu væli.

Til að hressa mig við eftir Hlutina las ég aðra bók sem er allt annars konar, Exercises in style (Exercices de style) eftir vin Perec, Raymond Queneau. Í henni segir Queneau sömu einföldu söguna, af manni sem verður vitni að því þegar maður ávarpar annan mann í strætó og sér þann fyrrnefnda svo aftur seinna sama dag, á níutíu og níu mismunandi vegu. Hann gerir það til dæmis með myndlíkingum (“At the very heart of the day, tossed among the shoal of travelling sardines in a white-bellied beetle...”), með stafarugli (“In het S sub in het hurs ruho a pach of tabou swinettyx...”), með upphrópunum (“Goodness! Twelve o´clock! Time for the bus! What a lot of people!”), með cockney-hreim (“So A´m stand´n ´n ahtsoider vis frog bus when A sees vis young Froggy bloke, caw bloimey, A finks...” - þótt það gæti hafa verið einhver annar hreimur í frönsku útgáfunni) og með grískum stíl (“In a hyperomnibus full of petrolonauts in a chronia of metarush I was a martyr to this microrama...”) svo eitthvað sé nefnt. Einnig til dæmis í sonnettu, hæku og símskeytastíl. Ein útgáfan fékk að vera „kvenleg” og lagði auðvitað sérstaklega áherslu á klæðnað og framkomu.

Stílæfingar Queneaus þóttu mér afar skemmtilegar. Ég er búin að ná mér í skáldsögu eftir hann sem á ensku heitir The Bark Tree og ætla að kíkja á hana við tækifæri. Svo á ég auðvitað eftir seinni nóvelluna í kiljunni hans Perec, en það er önnur skáldsaga hans, A man asleep (Un homme qui dort). Ég hef næstum áhyggjur af þeirri ánægju sem ég fæ út úr því að fá tvær bækur fyrir eina á þennan hátt.

Nýjasta tækni og vísindi

2012-01-19T01:00:00.000Z

Ég er ekki sú framsæknasta þegar kemur að tækninýjungum. Því til staðfestingar get ég nefnt að á dögunum keypti ég mér rauðan skjalaskáp sem ég hyggst nota til þess að flokka ljósrit og annað efni sem ég þarf að hafa tiltækt. Á meðan ég leitaði logandi ljósi á fornsölum borgarinnar að hentugum skjalaskáp voru flestir vinir mínir að kaupa sér spjaldtölvu og skanna sitt efni til stafrænnar varðveislu.

Sá gjörningur að kaupa sér skjalaskáp til hefðbundinnar notkunar er reyndar ekki talinn svo undarlegur hér í Bandaríkjunum. Hér er líka talið mjög eðlilegt að senda fax - já og skrifa ávísanir. Á Íslandi ligggja faxtæki og ávísanahefti á öskuhaugum sögunnar og skjalaskápar eru orðnir það framandlegir að hipp og kúl fólk stillir þeim upp við hlið hannaðra húsgagna í stofum sínum.

Fyrir nokkru síðan heyri ég af dulítilli nýjung sem gæti mögulega orðið til þess að ég gengist stafrænu byltingunni á hönd. Það er víst til hugbúnaður sem gerir manni kleyft að skanna strikamerki á bókum inn í snjallsíma og flytja allar bókfræðilegar upplýsingar þannig með einu handtaki inn sérsniðin forrit til þess að halda utan um heimildaskrár! Of gott til að vera satt? Já, það finnst mér og líklega eru einhverjir gallar á þessari gjöf Njarðar. Engu að síður er þetta eitthvað sem ég ætla að skoða betur. Það gæti þó tekið mig nokkur ár....

Hlaðvarp Ríkisútvarpsins

2012-01-18T11:04:00.003Z

Ég fékk þá skyndilegu hugdettu yfir tebollanum að vekja athygli lesenda okkar á hlaðvarpi Ríkisútvarpsins, ef ske kynni að einhverjir hefðu látið það framhjá sér fara. Ég er sjálf mikill unnandi hlaðvarpsins og þeirrar nútímatækni að geta hlustað á það sem ég vil þegar mér hentar, meðal annars vegna þess að þótt mjög margt í útsendingum Ríkisútvarpsins höfði til mín hef ég jafn lítið gaman af öðru sem er vinsælt þar á bæ, þá einkum og sérílagi klassískri tónlist. Ég hef sérstaka unun af því að hlusta á hlaðvarpið meðan ég elda (og af því hvað ég er hægvirk í eldhúsinu kemst ég oft yfir töluvert efni) og þegar ég ligg fyrir í þynnku.

Á hlaðvarpssíðunni er bæði hægt að sækja þætti sem eru í reglulegri dagskrá, til dæmis Seið og hélog, Skorninga og Víðsjá, og þætti sem gerðir hafa verið um afmarkað efni, svo sem aldarminningu um Tolstoj, upplestur á Svartfugli Gunnars Gunnarssonar og frábæran þátt Hauks Ingvarssonar um Maístjörnu Halldórs Laxness, svo fátt eitt sé nefnt. Þótt þeir séu ekki strangt til tekið bókmenntaþættir má ég líka til með að mæla með Drottningu hundadaganna, sem Pétur Gunnarsson gerði, og Prússar: Ris og fall járnríkis, sem Hjálmar Sveinsson gerði.

Þrátt fyrir óþol mitt gagnvart klassískri tónlist verð ég yfirleitt óskaplega þakklát fyrir dagskrárgerðarfólk Ríkisútvarpsins þegar ég slysast inn á aðrar stöðvar. Svona er maður forpokaður, að verða ómótt yfir spjallþáttunum á Bylgjunni og ekki orðinn þrítugur.

Lítið kver um lítið mein

2012-01-16T15:32:00.001Z

Er lítið mein yfirtók líf mitt er bók um brjóstakrabbamein. Þetta er saga höfundarins Lilju Sólrúnar, lítið kver um að greinast með illvígan sjúkdóm, meðferðina og eftirköst hennar. Frásögnin er línuleg en ekki ætlað að vera tæmandi, það er frekar eins og Lilja Sólrún drepi niður fæti hér og þar í ferlinu og deili með lesandanum ýmsum minningarbrotum og vangaveltum. Inn á milli eru svarthvítar ljósmyndir og svo lítil textabrot sem kalla mætti spakmæli eða tilvitnanir en þar sem ekki er gerð nein frekari grein fyrir þeim dreg ég þá ályktun að þau séu runnin undan rifjum höfundarins sjálfs.

Bækur sem þessi eru með innbyggða gagnrýnivörn. Enginn hefur rétt á að segja upplifanir eða tilfinningar annarrar manneskju séu rangar, allra síst fullfrísk manneskja sem aldrei hefur gengið í gegnum neitt viðlíka og veit í raun ekkert hvernig hún brygðist við þegar á hólminn væri komið. Í ofan á lag finnst mér erfitt að gagnrýna tilurð bókarinnar sem slíkrar. Ég hef óbilandi trú á heilunarmætti orðsins og held að það að skrifa um erfiða lífsreynslu sé oft besta leiðin til að takast á við hana, koma reiðu á hugsanir og sjá hlutina frá nýjum sjónarhóli. Það eina sem mér finnst ég því geta rætt um í bókarumfjöllun sem þessari er upplifun lesandans og kannski mögulega hlutverk útgefanda.

Það er svo sem ekkert út úr kú að fjalla um lesandann í þessu tilviki því Lilja Sólrún segir sjálf í formála bókarinnar: „Ég á mér ósk um að frásögn mín geti stuðlað að betri skilning á líðan og þörfum fólks sem lendir í þeim hörmungum að greinast með krabbamein og fá miklar aukaverkanir vegna meðferðar.“ (bls. 7). Ég fæ því ekki betur séð en að markmið bókarinnar sé að ná til fólks eins og mín, fólks sem ekki hefur þessa reynslu. Því miður verð ég að segja að í mínu tilviki var betri skilningi ekki náð. Erum við ekki flest vel meðvituð um að það sé erfið reynsla að greinast með krabbamein, að fólki liði illa af meðferðinni og að það kunni gjarnan að meta lífið á nýjan hátt eftir þessa reynslu? Getur verið að þrátt fyrir alla krabbameinsumræðuna undanfarna áratugi hafi þetta enn farið fram hjá einhverjum? Sjálfsagt hafa fáir djúpskilning á málinu en ég veit ekki heldur hvort það er eðlileg krafa að hinn almenni borgari hafi svo mikla hæfileika til að setja sig í spor annarra að það jafnist á við að hafa upplifað hlutina á eigin skinni. Mögulega má enn bæta skilninginn en það þarf þá að gera með því að fjalla um málefnið úr nýjum og óvæntum áttum, setja það í öðruvísi samhengi en hingað til. Það þarf einfaldlega góðan skáldskap. Er lítið mein yfirtók líf mitt er ekki þannig bók. Myndmálið sem hún byggir á er til dæmis það sama og notað hefur verið um krabbamein áratugum saman, það sama og Susan Sontag skar upp herör gegn þegar árið 1978 með bók sinni Illness as Metaphor. Að segja „Hver andardráttur er gimsteinn.“ (bls. 18) eða „Óteljandi pöddur hafa tekið sér bólfestu í líkama mínum og eru að éta mig.“ (bls. 33), veitir hvorki nýja sýn né aukinn skilning. Það er heldur ekkert við sögu Lilju Sólrúnar sem greinir hana með áberandi hætti frá sögum annarra krabbameinssjúklinga. Hún virðist hafa fengið óvenjuslæmar aukaverkanir af lyfjagjöfinni og kannski eiga hlutar af hennar sögu erindi við starfsfólk heilbrigðiskerfinsins sem virðist ekki alltaf hafa vitað hvernig ætti að meðhöndla þær. En ég get ekki alveg skilið að útgefanda bókarinnar, Sölku, hafi þótt efnið eiga erindi við alla hina.

Bókinni hefði líka mátt ritstýra betur. Markmið hennar er allt of fljótandi. Í formálanum virðist Lilja Sólrún eins og áður sagði beina máli sínu til almennings en margt í henni hljómar samt eins og handbók fyrir krabbameinssjúklinga. Eitt spakmælið hljómar til dæmis svo “Þegar mestu sorginni bráir af þér skaltu næla þér í góðar og skemmtilegar kvikmyndir.“ (bls. 92) og annað „Ekki leyfa neinum að segja sögur af veiku fólki, hvort sem eru hetjur eða deyjandi.“ (bls.102). Hið síðarnefnda eru reyndar hálfgerð öfugmæli þar sem lesandinn er jú með í höndunum sögu af veikum einstaklingi. Mér sýnist Lilja Sólrún jafnframt stefna að því að afbyggja ímynd krabbameinshetjunnar, hins jákvæða sjúklings sem stendur allt af sér og sigrast á sjúkdómnum. Það er verðugt verkefni að mótmæla staðalímyndum (sbr. þennan athyglisverða pistil) en það er erfitt að berjast gegn klisjum með klisjum og bókin hefði þurft að vera mikið kraftmeiri til að grafa undan viðtekinni sýn á krabbameinssjúklinga.

Ég get vel ímyndað mér að það að greinast með illvígan sjúkdóm sé mikil lífsreynsla og að maður upplifi hluti sem mann hefði aldrei getað órað fyrir áður. Ég get líka ímyndað mér að samferðafólk sem ekki hefur sömu reynslu hafi ekki alltaf nákvæman skilning á því sem maður gengur í gegnum. Ég er samt ekki viss um að það séu alltaf rétt viðbrögð við þessu að gefa út bók.

Kjúklingasæmandi líf

2012-01-15T13:59:00.002Z

Það getur verið afskaplega áhugavert að blaða í gömlum matreiðslubókum. Í Matreiðslubók handa ungu fólki á öllum aldri eftir Sigrúnu Davíðsdóttur má til dæmis finna eftirfarandi um kjúklinga:

„Í flestum nágrannalöndum okkar eru kjúklingar hversdagsmatur, en svo er ekki hér, vegna þess hversu dýrir þeir eru. Kjúklingarnir hafa orðið óþyrmilega fyrir barðinu á vélvæðingunni, því algengt er, að þeir séu ræktaðir innanhúss og þá gjarnan í búrum, aldir á sérstöku fæði. Þessir kjúklingar lifa engu, sem getur kallazt kjúklingasæmandi líf, og verða afar bragðdaufir. Ég er ekki viss um, að við höfum náð jafn langt í vélvæðingunni, en sjálfsagt er að hafa augun hjá sér og forvitnast um æfiskeið kjúklinganna, þegar við kaupum þá.“

Matreiðslubók handa ungu fólki á öllum aldri, bls. 161

Bókin kom út árið 1978. Þótt móðir mín haldi því fram að höfundi hafi fyrst og fremst verið umhugað um bragðið af kjúklingunum, finnst mér alveg stórkostlegt að þetta hafi ratað í matreiðslubók fyrir rúmum þrjátíu árum.

Bill Bryson gægist inn í skúmaskot heimilisins

2012-01-14T20:00:00.002Z

Ég hef áður minnst á dálæti mitt á hinum viðkunnanlega og einkar notalega rithöfundi Bill Bryson, samanber þessa færslu um Ástralíubækur. Kristín Svava minntist líka á hann í nýlegri færslu og þá í tengslum við óheppilega uppsetningu bókarinnar Made in America í kyndilsformi. Ég fékk hins vegar bókina At Home: A Short History of Private Life í jólagjöf (fyndið, fjölskyldan mín er allsherjarsamansafn lestrarhesta og samt erum við öll með jafnmikið ofnæmi fyrir jólabókaflóðshæpinu og inn í fjölskylduna barst aðeins ein "jólabók", en fullt af annars konar lestrarefni) og hef verið að skemmta mér yfir henni síðasta hálfa mánuðinn.

Bill Bryson er jafndúllulegur og pandabjörn

Í At Home fer Bryson um víðan völl eins og hann yfirleitt gerir; einhver gagnrýnandi lýsti t.d. ferðabókunum hans nokkurn veginn þannig að Bill Bryson fari til útlanda, rölti um, tali í rólegheitunum við þá sem hann rekst á, kíki kannski inn á safn, fái sér að borða á krá og fari snemma í háttinn, með þeim afleiðingum að ári seinna liggja mörgþúsund lesendur í hláturskasti. Ekki svo fjarri lagi. Bryson hefur aðallega skrifað tvær tegundir af bókum; annars vegar eru það ferðabækurnar (t.d. Notes from a Small Island, Down Under og Neither Here, Nor There) og hins vegar bækur af alfræðitoga þar sem hann tekur fyrir eitthvert tiltekið efni, fræðir lesandann um allt milli himins og jarðar í fremur léttum dúr og veltir upp óvenjulegum hliðum (t.d. At Home, Mother Tongue sem fjallar um enska tungu, og A Short History of Nearly Everything, sem er líklega hans þekktasta bók).

At Home fjallar eins og titillinn bendir til um heimilið og allt sem því tilheyrir.
Við fáum að lesa um þróun einkaheimilisins, herbergjaskiptingar og samfélagsgerðar - um húsbúnað, tísku, þjónustufólk, byggingarefni, arkitektúr og ýmiss konar frumkvöðla, undarlegar byggingar, uppfinningar og mat. Mannkynssöguna er auðvitað að finna í einkalífinu og Bryson setur atburði í sögulegt samhengi; þar má t.d. nefna kryddverslun Breta og ofát efri stéttarinnar á 18. öldinni. Ég hef afskaplega gaman af bókum af þessu tagi og Bryson kann þetta betur en flestir. Þegar ég var að finna myndir og fletta bókinni upp á netinu tók ég eftir því að einhverjir lesendur fettu fingur út í að hún væri ekki nógu skipulögð og ekki nógu hlæja-upphátt-fyndin eins og Bryson yfirleitt sé. Ég er ekki alveg sammála þessu. Vissulega er efnið gríðarlega víðfeðmt og oft hoppað úr einu yfir í annað, en mér finnst alltaf vera skýr grundvallaruppbygging og það er t.d. sniðugt að kaflarnir skuli nefndir eftir vistarverum í húsi Brysons. Mig langar ótrúlega að heimsækja hann og fjölskylduna - þau búa á gömlu, ensku prestsetri sem leikur stórt hlutverk í bókinni.

Hvað fyndnina varðar þá finnst mér ekkert vanta upp á hana frekar en fyrri daginn. Bryson skrifar yfirleitt ekki þannig að ég veltist um af hlátri (fyrir utan einstaka hluti, eins og viðbjóðslega fyndna lýsingu á því þegar brjálaðir hundar elta hann í Sydney og hann endar tættur og sveittur inni í garði hjá ástralskri miðstéttafrú, og svo eru skrif hans um tedrykkju Breta og undarlega fólkið sem hann leigði með í fyrstu Englandsferðinni líka algjör klassík). Það er frekar að ég komist í óvenjulega gott skap og glotti mjög oft út í annað. Ég man ótrúlega oft atriði úr bókunum hans, einmitt vegna þess að hann setur fróðleik fram í sögumannsstíl og með húmorinn að vopni.

Það er ýmislegt eftirminnilegt úr þessari bók; ég held ég verði að nefna vinnustúlkuna Hönnuh Culwick, sem giftist húsbónda sínum í laumi en lék hlutverk þjónustustúlkunnar út á við alla sína ævi. Eiginmaðurinn virðist hafa haft einhvers konar þjónustukonublæti því hann tók myndir af henni við hin ýmsustu heimilisstörf, auk þess sem hann fékk hana til að halda dagbók og lýsa þar daglegum störfum í smáatriðum. Svo var það hinn sérlundaði og líklega fremur ógeðfelldi William Beckford sem lét reisa sér geysilega stórt hús að nafni Fonthill Abbey; skrímsli í gotneskum stíl þar sem var meðal annars fimmtíu feta langt borðstofuborð, en Beckford var algjörlega vinalaus og virðist hafa borðað einn nánast hvert einasta kvöld. Ég sé hann fyrir mér aleinan og yfirgefinn í ísköldu grafhýsi (það var að sjálfsögðu nánast ómögulegt að kynda svona gríðarstóra byggingu við upphaf 19. aldar). Undarlegheit mannskepnunnar láta ekki að sér hæða.

Á kassanum í Bónus

2012-01-14T09:00:00.004Z

Bónusstelpan eftir Rögnu Sigurðardóttur sem út kom hjá Forlaginu fyrir nýliðin jól er bók um hugmyndir. Þar spinnast saman ýmsir þræðir sem allir tengjast á einn eða annan hátt Bónusstelpunni sjálfri, henni Diljá. Diljá er nett ofvirkur nemi í Listaháskólanum, býr í litlu, huggulegu einbýlishúsi á hraununum í Hafnarfirði með foreldrum sínum og yngri systur. Pabbinn er framhaldsskólakennari, óskup venjulegur fjölskyldufaðir nema ef vera skyldi óvanaleg fegurð hans sem hann virðist samt næsta ómeðvitaður um. Mamman er týpískur dugnarðarforkur, heldur öllu gangandi og er líkt og dóttirin, aðeins ofvirk, en hefur náð tökum á sínum málum með löngum hlaupatúrum, bæði í Hafnarfirði og eins á fjöll og firnindi.

Þegar sagan hefst er Diljá í þeim sporum að hún er að hefja vinnu við lokaverkefnið sitt frá Listaháskólanum. Hún fær þá hugmynd að verkefnið hennar verði „gjörningur“sem felist í því að hún fái sér vinnu á kassa í Bónus og að kvikmynd af henni í starfi verði í beinni útsendingu á listsýningu. Þetta er í raun frábær hugmynd. Eitt það allra hversdagslegasta sem maður getur hugsað sér, kassinn í Bónus, tekinn úr samhengi og gerður að listaverki. Hversu mikið „meta“ eitthvað getur það orðið að fara á listsýningu og fylgjast með röðinni á kassanum í Bónus yfirfærðri í algjörlega nýtt umhverfi. Allavega, Diljá finnst þetta fín hugmynd, skólinn er til í að leyfa henni að prófa og þannig fer allt af stað.

Það er svo inní þetta, í raun ofurvenjulega, umhverfi sem allskyns undarlegir hlutir fara að láta á sér kræla. Kannski má segja sem svo, að íslenska þjóðarsálin endurspeglist í Diljá og umhverfi hennar – og þar spilar Bónus stóra rullu. Þetta er allt óskup venjulegt og hversdagslegt – en inní þennan ofurvenjulega ramma hrúgast margt það skrýtna og einkennilega úr þessari sömu þjóðarsál. Yfirnáttúrulegir hlutir, andatrú, sállækningar og kraftaverk – þessi atriði sem er ótrúlega grunnt á í þjóðarsálinni vella upp á yfirborðið og holdgerast í Bónusstelpunni Diljá. Einhvernveginn kemur upp sá kvittur að nýja stelpan á kassanum í Bónus í Hafnarfirði geri kraftaverk og smám saman fer af stað atburðarás, í raun skriða af undarlegum atburðum, sem umturnar öllu hjá Diljá og þeim sem standa henni nærri.

Það að höfundur noti Bónus í þessu samhengi gefur henni svo aftur tækifæri til að flétta inní pælingum um hrunið og sálarástand fólks í kjölfar þess. Reiknivélarkonan er gott dæmi um það. Hún kemur í Bónus á hverjum degi og dvelur lengi, ráfar um með reiknivél undir handleggum og reiknar og umreiknar hvað hún hafi nú efni á að kaupa þann daginn. Fyrst virðist sem um sé að ræða konu sem sé bláfátæk og eigi í verulegu ströggli með að draga fram lífið, en síðar kemur í ljós að svo er ekki, heldur hefur hún stundað nokkurskonar sjónhverfingar og náð að stela ótrúlegu magni af lúxusvörum úr versluninni. Þó þetta sé kannski furðuleg leið að því marki þá þykir mér höfundurinn nota þessa konu á áhugaverðan hátt til að sýna tvískinnunginn sem maður upplifir í umræðu um kjör margra eftir hrun. Það á allt að vera að fara til andskotans en engu að síður seljast jeppar í hundraðavís og heilu hrepparnir fara saman til Boston að versla.

Það sem mér fannst einna áhugaverðast við söguna var togstreitan hjá Diljá sjálfri varðandi kraftaverkin svokölluðu. Hún veit að þetta er eitthvað skrítið, en á tímabili virðist sem hún fari allt að því að trúa því sjálf að hún hafi þessa hæfileika. Og að það skipti kannski ekki máli hvort hún hafi þá eða ekki ef fólk trúi að hún hafi þá – að hugsanlegar afleiðingar skipti ekki máli. Eins er það áhugaverð pæling hversu tilbúið fólk er til að trúa því að þessir yfirnáttúrulegu hlutir séu virkilega að gerast og hversu fljótir menn eru til að fylgja straumnum og fara í röðina hjá henni í þeirri von að eitthvað gerist. Ég gat ekki varist þeirri hugun að þarna væri á ferðinni ádeila á hjarðhugsunina sem allt gegnsýrði í „gróðærinu“ og þá hugmynd þeirra sem þá réðu ríkjum að þeir hefðu einhverskonar „æðri“ sýn á hlutina, hefðu hæfileika sem öðrum væru ekki gefnir og þessvegna leyfi til að hegða sér á þann hátt sem þeim sýndist.

Það væri hægt að fara í allskyns frekari greiningar á bókinni og þeim hugmyndum sem hún er samsett úr, en ég læt þetta nægja. Mæli með að fólk lesi bókina og pæli í því sem hún hefur upp á að bjóða.

Hrokafullir mannhatarar með hríðskotabyssur og napalm

2012-01-13T21:59:00.009Z

Ég náði þeim merka áfanga nýlega að lesa mína fyrstu bók með aðstoð kyndils – alltaf með puttann á púlsinum eins og þið heyrið. (Og kýs að skrifa orðið með y – pjúra fagurfræðylegyr dyntyr.) Ég valdi bókina nokkurn veginn af handahófi. Ég var að prófa mig áfram með kyndilinn, opnaði fyrst Made in America, sögu enskrar tungu í Bandaríkjunum eftir Bill Bryson, og hún byrjaði mjög skemmtilega, en var á óheppilegu formi þannig að letrið var óþægilega smátt. Eftir að hafa stautað mig í gegnum einn eða tvo kafla gafst ég upp og prófaði Columbine eftir bandaríska blaðamanninn Dave Cullen í staðinn. Hún fjallar um Columbine-árásina í apríl 1999 sem ég geri ráð fyrir að flestir muni eftir, en þá myrtu tveir sautján og átján ára strákar þrettán manns í skólanum sínum í Colorado og frömdu síðan sjálfsmorð. Cullen fjallaði um málið sem blaðamaður á sínum tíma, lagðist í töluverðar rannsóknir út frá því og gaf út þessa bók tíu árum eftir árásina.

Hann rekur annars vegar ævi morðingjanna tveggja, Eric Harris og Dylan Klebold, aðdraganda og undirbúning árásarinnar, og hins vegar það sem kom í kjölfar hennar; lögreglurannsóknina, fjölmiðlaumfjöllunina, líf þeirra sem særðust og aðstandenda hinna látnu, og það hvernig samfélagið tókst á við áfallið. Hann hoppar dálítið fram og til baka og ég er ekki viss um að uppbygging bókarinnar sé alls kostar nógu góð, en þar kom upp einn galli við kyndilinn sem ég hafði áður heyrt af; maður flettir ekki jafn hratt í gegnum rafrænu bókina og þá efnislegu, sem gerir manni erfiðara fyrir að rifja upp ákveðin atriði og gera sér grein fyrir heildarmyndinni.

Samkvæmt besta vini mannsins, Wikipediu, fékk Columbine ýmis verðlaun og hlaut almennt góða dóma þegar að hún kom út, með þeirri undantekningu að gagnrýnanda The New York Times þótti hún ekki merkilegur pappír og gagnrýndi Cullen fyrir að setja harmleikinn fram sem spennusögu fyrir lesendur. Bókin stakk mig ekki sem ósmekkleg (þótt athugasemdin um heilaslettur morðingjanna á bókasafnshillunum hefði kannski mátt missa sín) og við hljótum að þurfa að slá ansi margar bækur út af borðinu ef það er orðið siðferðislega vafasamt í sjálfu sér að setja raunverulega atburði í sorglegri eða óhugnanlegri kantinum upp í aðgengilegan og já, kannski spennandi, söguþráð. Kannski meinti gagnrýnandinn það heldur ekki svo prinsippíelt og ég tek undir það að samanburðurinn við In Cold Blood eftir Truman Capote, sem sumir ku hafa gert, er hálffáránlegur. Cullen er enginn listapenni og frásögnin fellur satt að segja oft í þá gryfju að verða banal og á stundum tilfinningasöm. (Eitt dæmi um það hvernig Cullen misstígur sig er þegar hann reynir að krydda frásögnina með því að „Dylan hafi sennilega fengið sér kartöfluhýði að borða“ fyrir árásina – einn að blóðmjólka krufningarskýrsluna! Svo kemur meira að segja fram að það gætu hafa verið franskar.)

Það er samt ýmislegt áhugavert í sögunni af Columbine. Sagan af því hvernig árásarmennirnir gerðust fjöldamorðingjar er niðurdrepandi og það er fáránlegt að svona sjálfhverfir og mannhatandi unglingshrokagikkir – talandi um að vera banal og tilfinningasamur – hafi greiðan aðgang að hálfsjálfvirkum hríðskotabyssum og komist upp með tilraunir með napalm og fleira í þeim dúr í lengri tíma án þess að vera stoppaðir af. (Árásin átti fyrst og fremst að vera sprengjuárás en ekki skotárás og hefði sem slík drepið margfalt fleiri, en sem betur fer voru árásarmennirnir ekki færari í sprengjugerð en svo að sá hluti áætlunarinnar mistókst nokkurn veginn alveg.) Það sem mér þótti einna áhugaverðast var umfjöllun Cullen um þær mýtur sem sköpuðust í kjölfar árásarinnar og hvernig þær höfðu áhrif á fjölmiðlaumfjöllun og samfélagsumræðu um hana. Ég man eftir sumum af þeim úr mynd Michael Moore, Bowling for Columbine, en þeir Eric og Dylan fóru víst ekkert í keilu daginn sem þeir gerðu árásina og þeir voru heldur ekki þau félagslegu úrhrök sem þeir voru sagðir vera, lagðir í einelti af amerískum jocks, heldur áttu þeir hóp af vinum og virkt félagslíf. (Fordómar fólks gagnvart ýmsum jaðarhópum komu fram á allt að því kómískan hátt eftir árásina, eins og þessi tilvitnun í Diane Sawyer á ABC-sjónvarpsstöðinni skömmu síðar ber vitni um: „The boys might have been part of a dark, underground national phenomenon known as the Gothic movement and some of these Goths may have killed before“.)

Ein af tragískari sögum í bókinni er mýtan um Cassie Bernall, sem var ein af þeim sem var drepin á bókasafninu þar sem Eric og Dylan myrtu flesta. Hún hafði verið virk í kristilegu starfi í bænum og strax eftir árásina komst sú saga á kreik að Eric Harris hefði miðað á hana byssu og spurt hana hvort hún tryði á Guð, hún svarað því játandi og hann þá skotið hana til bana. Þetta var misskilningur; strákurinn sem varð vitni að þessu samtali var í raun að lýsa orðaskiptum Erics við aðra stelpu á bókasafninu, sem hann skaut síðan en drap ekki. Hann skaut Cassie aftur á móti formálalaust í höfuðið. Sagan breiddist hins vegar út og Cassie var gerð að píslarvætti fyrir trú sína, saga hennar var predikuð í kirkjum og skrifuð í blöðin og á endanum ákvað móðir hennar meira að segja að skrifa bók sem kom út í gríðarstóru upplagi og heitir She Said Yes. The Unlikely Martyrdom of Cassie Bernall. Þeir eftirlifendur sem höfðu orðið vitni að atburðunum á bókasafninu voru eðlilega hikandi við að koma fram með hina raunverulegu sögu, enda fengu foreldrar Cassie mikinn styrk frá píslarvætti dóttur sinnar. Hið sanna kom á endanum fram, en sagan af Cassie lifir samt góðu lífi og það eru alls ekki allir sem gangast við því að vitnisburðir af bókasafninu breyti neinu um hana.

Þegar allt kemur til alls held ég að ég þurfi ekki að mæla með Columbine við aðra en þá sem hafa sérstakan áhuga á málinu. Einn eða tveir kaflar fjalla almennt um einkenni siðblindu, sem Cullen telur að Eric Harris hafi verið haldinn, en þetta er fyrst og fremst saga einnar skotárásar í bandarískum skóla sem er í rauninni ekki sett í mikið stærra samhengi. Ég má reyndar til með að nefna færslu Æsu um We need to talk about Kevin (ég hef ekki lesið hana, en ég sá myndina!) sem er skáldsaga sem fjallar um svipað mál. Ætli ég mæli annars ekki bara frekar með því að fólk nái sér í eitthvað eftir Bill Bryson, ég ætla allavega að gera aðra atlögu að honum í stærra letri við tækifæri.

Fjandkona Finnlands, saga Eistlands og kýr Stalíns

2012-01-13T15:43:00.001Z

Finnska skáldkonan Sofi Oksanen ætti að vera Íslendingum kunn, ef ekki fyrir vinsælan skáldskap, þá ef til vill fyrir að hafa sármóðgað útvarpskonu Rásar 2 í viðtali í vetur sem leið. Oksanen hefur gefið út þrjár skáldsögur, tvö leikrit og samritstýrt einu greinasafni — þar af hefur Hreinsun notið mestrar velgengni, sem upphaflega var leikrit, frumsýnt 2007. Oksanen vann síðan skáldsögu úr handritinu sem kom út árið eftir. Fyrir skáldsöguna, sem hefur verið þýdd á tugi tungumála og kom út í íslenskri þýðingu Sigurðar Karlssonar 2010, hlaut höfundurinn ótal viðurkenningar og gríðarlegt lof víða um heim. Leikritið hefur sömuleiðis farið víða og er um þessar mundir í sýningu í Þjóðleikhúsinu í Reykjavík.
Ég las Hreinsun á sínum tíma, þó nægilega seint til að hæpið kringum bókina hefði glætt mér þónokkrar væntingar (og reyndar eftir að hafa séð leikritið, á sænsku). Ég varð ekki alveg jafn hrifin og gagnrýnendurnir, eins og kannski er hætt við þegar verk hefur verið hafið svo til skýjanna. Þetta er um margt merkileg bók og ágætis skáldsaga, efnið mjög áhugavert — og reyndar grunar mig að gagnrýnendum og úthlutunarnefndum hafi einmitt verið það ofarlega í huga; hvað umfjöllunarefnið er góðra gjalda vert. Það er það svo sannarlega — saga Sovét-Eistlands hefur legið í þagnargildi þar til tiltölulega nýlega og Hreinsun var þarft og gott innlegg í þá umræðu (og í sjálfu sér er athyglisvert að leikverkið kom ekki á svið í Eistlandi fyrr en 2010) — en kannski ekki þar með sagt að hún sé alveg stórfenglega framúrskarandi skáldsaga. Mér fannst leikritið líka áhrifameira en skáldsagan.
Nú er ég samt aðallega að hugsa um bók sem ég hef nýlokið við, og fannst mögnuð, en það er fyrsta skáldsaga Oksanen; Kýr Stalíns (2003). Hún kom út á íslensku núna fyrir jólin, einnig í þýðingu Sigurðar Karlssonar.

[Sögustund: Eistar lýstu yfir sjálfstæði frá Rússum 1918 (rétt eins og Finnar nýttu þeir tækifærið í kjölfar byltingarinnar) og unnu sjálfstæðisstríðið gegn Rússum og Þjóðverjum 1920. Sjálfstæðistíminn varði uns Rauði herinn gerði innreið sína 1939 og innrás nasista í Sovétríkin '41 hafði síðan þriggja ára hernám þeirra á Eistlandi í för með sér. Að því loknu var Eistland áfram undir Sovétmönnum, sem viðurkenndu sjálfstæði þeirra 1991, en síðustu herdeildirnar yfirgáfu landið ekki fyrr en '94.]

Í fyrra sat ég námskeið hjá eistneskum gestakennara í háskólanum hér í Turku, þar sem skoðuð voru skrif kvenna frá Eystrasaltslöndunum um eigin reynslu (eða þá reynslu sem eldri kynslóð kvenna hafði miðlað til þeirra) af hernámi, brottflutningum, vinnubúðum og hversdagslífi kommúnismans. Um þetta var að sjálfsögðu hvorki talað né ritað á meðan Sovétríkin stóðu og eftir fall þeirra liðu 10-15 ár áður en opinber umræða fór af stað að ráði — en þá var líka sem flóðgátt hefði brostið; fólk var beinlínis hvatt til að tjá sig og margir brugðust við. Reynsla kvenna á samyrkjubúum og í síberískum vinnubúðum var um margt annars konar en karlanna og einkenndist töluvert af kynbundnu ofbeldi og (yfirleitt árangurslausri) viðleitni til að verja börnin. Ein eistnesku kvennanna sem við lásum texta eftir í námskeiðinu, og sáum einnig heimildamynd eftir, heitir Imbi Paju og það er einmitt hún sem ritstýrði téðu greinasafni ásamt Sofi Oksanen. Safnið kom út á finnsku 2009 og nefnist í lauslegri þýðingu Að baki öllu leyndist ótti: Hvernig Eistland glataði sögu sinni og hvernig hún verður endurheimt. Efnið er Oksanen greinilega hugleikið, en Kýr Stalíns eiga það sammerkt með Hreinsun að saga Sovét-Eistlands er ofin saman við samtímaástand í Finnlandi og Eistlandi með stöðu kvenna í forgrunni og eru kvenpersónur gjarnan fulltrúar fleiri en einnar kynslóðar í sömu fjölskyldu.
Sjálf er Oksanen dóttir finnsks föður og eistneskrar móður og uppalin í Finnlandi, og það er kannski engin stórkostleg furða að útvarpskonu Rásar tvö hafi flogið í hug að inna skáldkonuna eftir því hvort bækurnar hennar væru sjálfsævisögulegar — reyndar er kannski ólíklegt að hún hafi lesið Kýr Stalíns áður en íslenska þýðingin kom út, hvað þá sett þá sögu í samband við bakgrunn höfundar — en aðalpersónan er semsagt finnskur bókmenntafræðinemi sem á eistneska mömmu með verkfræðimenntun; alveg eins og Oksanen sjálf, og á alveg sama aldri. Á hinn bóginn er höfundi auðvitað óhjákvæmilegt að setja eitthvað af sjálfum sér í verk, án þess að það verði beinlínis „sjálfsævisögulegt“ — enda sé um skáldsögu að ræða, ekki sjálfsævisögu — og Oksanen spurði útvarpskonuna einmitt að því hvort hún vissi ekki hvað skáldsaga væri. Það var svosem ekki allur skandallinn, heldur benti hún henni því næst á að sleppa þessu frekar ef hún hefði svona heimskulegar spurningar, sem fréttakonan tók óstinnt upp og spurði hvort hún þyrfti kannski að vera með bókmenntafræðipróf til að mega tala við hana... stormur í glasi af íslensku vatni, og ekki það sem ég ætlaði að skrifa um hér!
En þessu tengt má nefna að um svipað leyti bakaði Oksanen sér nokkra óvild í Finnlandi fyrir að geta þess í erlendum fjölmiðlum, í tengslum við Hreinsun, að í Finnlandi tíðkaðist ofbeldi gegn konum í meira mæli en á hinum Norðurlöndunum. Þetta vita Finnar auðvitað best sjálfir — það má bara ekki tala um það í útlöndum! Oksanen er almennt lítill aðdáandi Finnlands, sjá þessa Youtube-klippu úr viðtali á ensku, undir nafninu Sofi Oksanen — Fjandkona Finnlands. Það kemur þá líklega síst á óvart að hún finni litla samleið með stjórnmálaflokknum Perussuomalaiset, eða Hinum sönnu Finnum* — ef einhver vill hlusta á finnsku, eða bara horfa á Oksanen og Jussi Halla-aho, fasískt þenkjandi finnskan stjórnmálamann, rífast uppi á sviði um innflytjendapólitík, þá er þetta frá bókamessunni í Helsinki 2010. Þar spyr Oksanen viðmælanda sinn m.a. beint út hvort hann hafi upplifað mismunun á finnskum vinnumarkaði sökum þess að vera útlendingur. Svarið segir sig sjálft, og að sama skapi það, að ólíkt Halla-Aho þekkir Oksanen slíka mismunun sjálf — ef ekki frá fyrstu hendi, þá gegnum móður sína, sem hefur líklegast ekki getað notað sovéska verkfræðiprófið sitt mikið í Finnlandi á sjöunda áratugnum, ekki frekar en móðirin í Kúm Stalíns...

Ég tók þessa mynd af Sofi á bókamessunni í
Helsinki 2011. Ég reyndi mikið að súmma með
vélinni og píra augun og átta mig á því hvers
andlit væri á nælunni hennar, án árangurs —
gefum okkur að það sé líklegast ekki Lenín.

...og nú er kannski nóg komið af persónu höfundarins í þessum pistli, en mér virðist Sofi Oksanen bara svo áhugaverð og skemmtileg persóna. Kýr Stalíns er sömuleiðis mjög áhugaverð skáldsaga og glettilega skemmtileg á köflum, þótt undirtónarnir séu daprir og allt upp í hrollvekjandi — ég vona bara höfundarins vegna að sú bók sé sjálfsævisöguleg að sem allra minnstu leyti. Ég vil eiginlega segja sem minnst um hana, lesið hana frekar. Hún fjallar um lygar og ástríður og fíkn og ofbeldi og sjálfsmynd og fortíð og framtíð og hvernig allt þetta mætist í leitinni að „heimili“ og örvæntingunni yfir fjarveru þess.

- - - - - - - - - - - -
* Ég má til með að minnast hér á finnska myndasögu, sem segir frá því þegar gömlu guðirnir úr Kalevala lenda í nútímanum og hvernig þeir furða sig á Finnlandi í dag. M.a. hittir guðinn Väinämöinen fyrir náunga sem segist vera „sannur Finni“, sem Väinämöinen skilur auðvitað sem svo að viðkomandi sé af Sama-ættum...

Sokkar sem rokka

2012-01-12T21:22:00.001Z

Á dögunum kom út bókin Á rauðum sokkum. Baráttukonur segja frá á vegum RIKK. Ritstjóri og höfundur formála er Olga Guðrún Árnadóttir, Dagný Kristjánsdóttir skrifar eftirmála en þrettán fyrrum félagar í Rauðsokkahreyfingunni segja frá reynslu sinni, hver í sínum kafla. Á kaflareglunni er reyndar ein undantekning því Vilborg Dagbjartsdóttir leggur til ljóð milli kaflanna í stað frásagnarkafla. Í frásögnum sínum rekja þessar konur ekki bara rauðsokkaárin (1970-1982) heldur segja, að minnsta kosti flestar, frá uppruna sínum og uppvexti og hvað varð til þess að þær gengu til liðs við Rauðsokkahreyfinguna.

Þessi bók fannst mér afskaplega áhugaverð aflestrar. Hún er gullnáma fróðleiks um stöðu kvenna á áttunda áratugnum sem og áratugunum á undan. Mér fannst ekki síst athyglisvert að velta því fyrir mér hvað hefði áunnist og hvar hefði orðið stöðnun eða bakslag. Af lýsingum að dæma hefur staða kvenna á vinnumarkaðnum batnað umtalsvert, í það minnsta er mismununin ekki með eins beinum hætti og áður þótti tilhlýðilegt, og tækifærunum hefur fjölgað. Það sem forsíðumyndin sýnir á þó ekki síður við í dag en þá. Hún sýnir þann atburð sem segja má að hafi markað upphaf Rauðsokkahreyfingarinnar á Íslandi (þótt hreyfingin hafi ekki verið stofnuð formlega fyrr en nokkrum mánuðum síðar) þegar hópur kvenna gekk aftast í 1. maígöngunni í Reykjavík 1970 með styttu sem bar borða með áletruninni „Manneskja, ekki markaðsvara“. Því miður eiga þau skilaboð ekki síður brýnt erindi til okkar í dag að konur séu ekki (eða eigi ekki að vera) neysluvarningur. Eins er áhugavert að sjá hvernig karlrembuviðbrögðin við femínistum sem okkur þykja fyrirsjáanleg í dag hafa verið nákvæmlega þau sömu fyrir 40 árum og í dag: að femínistar séu ljótar konur og kynkaldar, beiskar og vansælar, og þurfi bara að komast í tæri við almennileg karlmenni. Bókin sýnir líka glögglega hvernig sú barátta sem Rauðsokkahreyfingin snerist um var nauðsynleg og leiðir hugann að því hve árangursrík sú herferð gegn ímynd Rauðsokkanna sem greinilega átti sér stað hefur verið. Frá unglingsárum mínum á níunda áratugnum, eftir að hreyfingin hafði liðið undir lok, man ég vel að gjarnan var talað um rauðsokkur sem hræðileg öfgakvendi og því haldið fram að barátta þeirra hefði farið út í vitleysu. Sem sagt var ímynd þeirra ekki sérlega góð. Mér sýnist hins vegar ljóst að þarna hafi verið um afleiðingar rógs að ræða, sem virðist vera það sem femínistar á öllum tímum hafa mátt þola. Fyrst og fremst held ég að við eigum Rauðsokkahreyfingunni mikið að þakka.

Þarna kemur líka fram hvernig önnur pólitík fléttaðist saman við Rauðsokkahreyfinguna. Þá á ég ekki síst við fund Rauðsokkahreyfingarinnar á Skógum 1974 þar sem ályktað var að kvennabarátta væri stéttabarátta og að vopn stéttabaráttu skyldu notuð í henni. Þetta mun hafa fælt frá sumar kvenréttindakonur sem vildu staðsetja sig lengra til hægri á pólitíska rófinu og á kannski einhvern þátt í að skýra hvers vegna kvennabarátta eða femínismi er gjarnan spyrt saman við kommúnisma eða vinstristefnu. Þetta, og ýmislegt fleira sem ég hafði ekki vitað um, þótt mér í það minnsta afar fróðlegt að fá að vita. Þá er ég ekki að ýja að því að það sé endilega réttlætanlegt að leggja þetta tvennt að jöfnu, þótt vissulega eigi róttækur femínismi og vinstrimennska óneitanlega margt sameiginlegt, heldur að þarna komi fram ákveðnar sögulegar skýringar á ályktunum sem gjarnan eru dregnar. Mér fannst líka áhugavert að lesa um reynslu sumra kvennanna af starfi með öðrum vinstrihreyfingum þar sem karlarnir voru afskaplega róttækir og jafnréttissinnaðir þar til kom að jafnrétti kynjanna og reyndust þá ekkert minni karlrembur en aðrir. Það rímar svo sem alveg við ýmislegt annað sem ég hef heyrt frá ýmsum öðrum tímum, til dæmis veit ég til þess að konum í verkalýðsbaráttu á tímum langömmu minnar hafi stundum þótt fram hjá sér gengið.

Bókin er sneisafull af myndum sem teknar voru á fundum og öðrum uppákomum Rauðsokka og ég hafði mjög gaman af þeim. Það skýrist kannski að einhverju leyti af því að þetta tímabil, áttundi áratugurinn, var jafnframt (u.þ.b.) fyrsti tugur ævi minnar þannig að alls konar bernskuminningar spruttu fram við að skoða myndirnar og ég fylltist einhverri nostalgíu. En burtséð frá því ljá myndirnar bókinni skemmtilegan blæ.

Sá persónulegi blær sem fylgir því að láta hverja og eina konu segja söguna frá sínu sjónarhorni í eigin kafla gefur bókinni líka heilmikið en þetta fyrirkomulag hefur líka sína galla og er þegar upp er staðið það eina sem ég vil fetta fingur út í. Það varð nefnilega þreytandi til lengdar að lesa frásagnir af sömu atburðunum aftur og aftur. Vissulega getur það verið áhugavert og haft ákveðið gildi að fá sömu söguna frá mismunandi aðilum, fólk man jú ekki alltaf hlutina á sama hátt, tekur eftir mismunandi hlutum og svo framvegis. Þrátt fyrir það eru frásagnirnar á köflum það keimlíkar að ég verð að játa að stöðugt dró úr athygli minni eftir því sem leið á lesturinn. Það er bara dálítið mikið að lesa tólf frásagnir af því að kvenréttindakonur hafi gengið með styttu úr leikverkinu Lýsiströtu í 1. maígöngunni 1970, haldið stofnfund haustið 1970, haldið stefnumarkandi fund að Skógum 1974, haldið til í tveimur herbergjum að Ásvallagötu 8 þar til þær þurftu stærra húsnæði fyrir starfsemina, gefið út blað sem hét Forvitin rauð og hvatt Vigdísi Finnbogadóttur til að fara í forsetaframboð 1980. Þetta eru allt saman áhugaverðir hlutir, en eftir fjórðu frásögnina af því sama þá fer þetta að verða svolítið staglkennt og eftir þá sjöundu fer maður að freistast til að hraðlesa.

Þetta með endurtekninguna finnst mér eini lösturinn á bókinni, að öðru leyti er hún bara frábær og greinilega vandað til verka í alla staði. Ef ég fæ einhvern tímann óvænt nógan tíma ætla ég að leggjast í að skoða betur ýmsar heimildir sem þarna er vísað til, sem áhugavert væri að rýna í til að skoða sögu Rauðsokkanna og kvennabaráttu á Íslandi.

Af hinum og þessum bókum, en aðallega einni

2012-01-11T11:44:00.001Z

Það er soldið langt síðan ég bloggaði síðast og ég er búin að lesa svo mikið síðan þá að ég vissi ekki alveg á hvaða bók ég ætti að byrja að fjalla um.

Ég fékk nokkrar bækur í jólagjöf, þeirra á meðal Nöfn Íslendinga (sem ég hef þó ekki enn lesið spjaldanna á milli, ótrúlegt en satt), svo fékk ég ógeðslega skemmtilega myndasögu sem ég ætla að blogga um seinna og Jójó eftir Steinunni Sigurðardóttur sem mér fannst alveg frábær.

Síðast í fyrradag kláraði ég svo Hálendið eftir Steinar Braga og var bara helvíti hrifin af henni, en Guðrún Elsa fjallaði einmitt um hana í þessum pistli, sem birtist hér fyrir jól. Ég hef svosem ekki miklu við hennar fínu umfjöllun að bæta, en get ekki annað en nefnt að mig langaði svolítið í aaaðeins meira konkret endi. Ég nefni það vegna þess að a.m.k. tveir hafa nýverið gúgglað „Steinar Bragi+Hálendið+endir“ og lent hérna á Druslubókasíðunni. Það tel ég bera vitni um að ég sé ekki ein um að hafa viljað fá aðeins haldbærari upplýsingar svona rétt undir lokin, og það að enn annar lesandi síðunnar hafi gúgglað „Steinar Bragi netfang“ lít ég jafnframt á sem sönnun þess að einhver lesandi sé framfærnari en ég og hyggist krefja höfundinn sjálfan um svör. Hinn sami lesandi má svo gjarnan áframsenda þau á mig, fái beiðnin hljómgrunn.

En bókin sem ég ákvað svo á endanum að blogga um heitir Dreadnought og er eftir Cherie Priest. Hún er (nokkurnveginn) sjálfstætt framhald af gufupönksbókinni Boneshaker, sem ég bloggaði einmitt um hérna í mars, og get nú bætt við að skv. nýjustu fréttum frá útlöndum þá er víst Hollywood-mynd eftir bókinni í bígerð.

Sögusviðið er sem fyrr Bandaríkin á tímum þrælastríðsins, nema þrælastríðið hefur geisað í ein sjötíu ár og alls konar morðtól og vélar hafa verið þróaðar og ganga ýmist fyrir gufu eða glænýrri díselolíu beinustu leið frá Lýðveldinu Texas. Upptök stríðsins eru svo gott sem gleymd – menn berjast bara afþví þeir eru búnir að berjast svo lengi að þeir kunna ekkert annað.

Söguhetja bókarinnar er hjúkrunarkonan Mercy Lynch. Hún starfar á hersjúkrahúsi í Suðurríkjunum við að tjasla hermönnum saman eftir sprengjubrot, byssukúlur og fleiri og ævintýralegri drápstól. Hún fær þær fréttir að eiginmaður hennar, sem hún hefur ekki heyrt frá í tvö ár, hafi látist í stríðinu og að faðir hennar, sem yfirgaf hana og móður hennar þegar hún var lítil, liggi fyrir dauðanum hinum megin á landinu og síðasta ósk hans sé að hitta hana. Án þess að gera upp við sig hvort hún vilji í raun hitta pabba sinn ákveður Mercy að hlýða kallinu og leggja land undir fót og ferðast þvert yfir landið (og yfir vígvöllinn miðjan). Ekki af því hana langi endilega til að fara, heldur af því ekkert bíður hennar þar sem hún er.

Ferðin reynist erfið og löng. Víglínan er sífellt að færast og stríðandi fylkingar eiga báðar skelfileg vopn. Mercy ferðast fyrst með loftskipi og síðan fljótabáti, en til að komast á leiðarenda er henni nauðugur einn kosturinn að þiggja far með lestinni Dreadnought, sem er vopnuð vítismaskína Sambandsríkjanna. Þar gerir hún sitt besta til að leyna uppruna sínum og kynnist ýmsum kynlegum kvistum og kemst ekki hjá því að taka eftir því að eitthvað leyndardómsfullt leynist í tveimur læstum vögnum sem er kirfilega gætt.

Ég ætla ekki að rekja söguþráðinn frekar hér, heldur læt ég mér nægja að mæla með bókinni.

Ég er svo mikill öfgafemínisti að ég er auðvitað algjör sökker fyrir sterkum kvenpersónum sem falla ekki í staðalmyndagryfjuna. Þar af leiðandi var ég hrifin af Mercy, því hún er ákveðin, klár og hugrökk, en hefur samt tilfinningar og er stundum lítil í sér eins og alvöru manneskja.

Ef Einar og Gyrðir leggðu í púkk ...

2012-01-10T09:56:00.025Z

Það er allur gangur á því hvað það gerir fyrir mig að heyra höfunda lesa úr eigin verkum, stundum virkar það fremur eins og viðvörun en hvatning, en undir lok síðasta árs heyrði ég sænska rithöfundinn Önnu Ringberg lesa upp úr nýrri bók sinni og varð svo áhugasöm að mér fannst ég verða að ná í bókina. Bókin heitir Boys og er fyrsta bók Önnu, hún var tilnefnd til a.m.k. tveggja debútantaverðlauna í Svíþjóð í fyrra (þar eru nokkur bókmenntaverðlaun sérstaklega tileinkuð fyrstu verkum höfunda). Á meðan ég var að bíða eftir að bókin kæmi með póstinum gúgglaði ég nokkur viðtöl við höfundinn og umfjallanir um bókina og komst að því að hún hefur almennt fengið frábæra dóma. Engu að síður var ég með ofurlitlar efasemdir fyrirfram og vissi ekki alveg hverju ég ætti að búast við. Bók sem hefur hund sem eina af þremur aðalpersónum er ekki alveg það sem ég veldi mér fyrst af öllu sem lesefni, talandi krúttdýr eru ekki í uppáhaldi hjá mér. Efinn fylgdi mér í gegnum fyrstu síður bókarinnar en þegar ég var búin með upphafskaflann var ég steinhætt að efast, ég komst að því hundurinn Boys er ekkert talandi dúlludýr og hann fær alveg að vera hundur. Boys er mjög fín bók og tvímælalaust með því besta og eftirminnilegasta sem ég las árið 2011.

Aðalpersónur bókarinnar eru hundurinn Boys, eigandi hans Lasse, sem er 65 ára og býr í gömlum og hroðalega draslaralegum sumarbústað fyrir utan einhvern bæ, og sonur Lasse, Matti, sem umgengst föður sinn ekkert og starfar sem einhverskonar ráðgjafi. Þegar sagan hefst er Lasse að undirbúa 65 ára afmælið sitt og sonurinn ætlar loks að koma í heimsókn. Lasse er drykkfelldur, en fer á AA-fundi og er nokkurnveginn búinn að ná tökum á neyslunni þó að hann falli öðru hverju, hann er í „starfsþjálfun“ á dagsetri fyrir utangarðsfólk, það kemur fram að hann hefur hlotið vægan dóm einhvern tíma og hann er í stríði við nágrannana og félagsmálayfirvöld. Í upphafi týnist hundurinn og hann er fjarverandi eigandanum alla bókina. Matti veit hins vegar meira en Lasse um hundshvarfið og lesandinn fylgist með hundinum og sér inn í huga hans öðru hverju, upplifir meira að segja með honum hressilega hundaerótík.

Persónulýsingarnar í Boys eru alveg einstaklega vel gerðar. Týpa á borð við Lasse gæti auðveldlega orðið einn af klisjukenndum lúserum sem víða má finna, en það er hann nefnilega ekki. Hann á hund sem er dýr og vel ættaður og þarf að vera í fötum í kuldanum (en Lasse gefur honum kattamat því hundamaturinn er svo dýr), hann er tvíkynhneigður og það er afar fátt klisjukennt við kallinn. Lasse kemur lesandanum þægilega á óvart og eftir því sem líður á bókina finnst manni auðvitað vænna og vænna um hann.

Svíar eiga sér ríka hefð fyrir svokölluðum „arbetarlitteratur“ - bókum um stéttaskiptingu, kúgun og óréttlæti sem verkalýðurinn þarf að þola, en höfundurinn sagði í viðtali að þessi bók væri e.k. öfugur arbetarlitteratur, það er ósköp lítið pláss á vinnumarkaðinum fyrir fólk eins og Lasse. Hann er á einhverjum bótum og vill vinna eitthvað, en það er bara ekkert í boði fyrir svona kalla og því finnst honum hann allsstaðar mæta mótlæti og ræktar alveg með sér vænisýkina. Það er samt ekkert verið að troða boðskap ofan í kokið á lesandanum í þessari bók. Boys er afskaplega vel unnin og úthugsuð enda er Anna Ringberg sjálf ritstjóri á forlagi og veit vel hvað hún er að gera. Hún dettur ekkert í að skýra alltof mikið. Maður þarf alveg að lesa á milli línanna, samt ekki þannig að persónurnar og saga þeirra séu í þoku. Sjónarhornið er ansi lunkið, það flakkar á milli Matta (þar er 1. persónu frásögn), Lasse og hundsins og það er frekar spes og skemmtileg kombínasjón og býsna djarft að þora að skella þessum hundi í aðalhlutverk finnst mér, það hefði auðveldlega getað orðið kjánalegt og sentímentalt. Frásögnin verður aldrei uppáþrengjandi eins og þær eiga til að verða raunsæislegu frásagnirnar af sérkennilegum mönnum sem búa í skítugum húsum, vakna oft skelþunnir, eru orðheppnir og sótbölva í tíma og ótíma og eru búnir að klúðra meira og minna lífi sínu.

Ég skrifaði í gríni á facebook um daginn eitthvað í þá átt að Boys væri eins og ef tveir góðir íslenskir höfundar, Einar Kárason og Gyrðir Elíasson, hefðu skrifað hana í sameiningu en fengið snjalla sænska konu sem ritstjóra. Þarna er einmana og klár náungi með sérkennilegan talanda og óljósa fortíð, sem býr í sumarhúsi í jaðri þéttbýlis og á son sem hann umgengst ekkert og líður illa yfir því. En hann á líka fullt af skrítnum vinum, þeirra á meðal eru grískur smákrimmi, ógeðfelldur dópisti og leðurhommi á mótorhjóli og svo fær hann heimsókn frá fúlum félagsráðgjafa sem ræktar naggrísi og hann grunar hana um lifa á naggrísafóðri.

Boys ekkert löng bók en hún segir býsna yfirgripsmikla sögu og er bæði fyndin og sorgleg, já og hún er líka spennandi. Bókin fjallar um félagslegan veruleika fólks sem ekkert pláss er fundið fyrir í samfélaginu. Hún fjallar samt kannski aðallega um einmana fólk, samskipti föður og sonar, samskipti manns og hunds, og samskipti karls og konu, já bara sambönd almennt, en þau eru auðvitað það flóknasta og áhugaverðasta sem til er.

P.S Fyrir þá sem lesa sænsku er hér stutt viðtal við Önnu Ringberg af heimasíðu forlagsins Ordfront.

Tvær alvörugefnar konur

2012-01-08T21:04:00.001Z

Það hefur lengi staðið til hjá mér að kynna mér verk Jane Bowles. Það er í sjálfu sér ekki flókið verkefni, Jane Bowles sendi aðeins frá sér eina skáldsögu, eitt leikrit og svo nokkrar smásögur en hún var illa haldin af framtaksleysi og verkkvíða. Hún sagðist verða að skrifa en gæti það í rauninni ekki, henni leiddist alltaf að skrifa og hataði það í raun að eigin sögn en komst bara ekki hjá því. Og það gekk hægt, hvert orð var meitlað í granít með tilheyrandi erfiði, sagði hún.

Jane Bowles lýsir reynslu sinni af skrifum þannig á dramatískan hátt og hún virðist alltaf efast um eigin getu og eigin ágæti. Þetta kemur ágætlega fram í grein sem breski bókmenntagagnrýnandinn Elizabet Young birti í þessari bók en þar fjallar hún um ævi Bowles og störf. Bowles fæddist árið 1917 og lést 1973, hún var gift rithöfundinum Paul Bowles en hjónabandið var engan veginn hefðbundið, enda voru hjónin bæði samkynhneigð (sumar heimildir vilja meina að þau hafi verið tvíkynhneigð með sterka tilhneigingu til eigin kyns) og var Jane sérstaklega hrifin af gerðarlegum og mikilúðlegum konum í eldri kantinum, frægt er ástarsamband hennar við Cherifu, marokkóska, miðaldra fátækling sem hún kynntist þegar þau hjónin bjuggu í Tangier, það samband var bæði umtalað og flókið, enda ástkonan miðaldra lesbískur múslimi.

Og í skáldsögunni sem ég las yfir jólin, Two serious ladies, eru konur á miðjum aldri einmitt áberandi, þær Christina Goering (já, nafnið tengist nasistanum Hermanni) og Frieda Copperfield. Þær hittast í partíi í New York í upphafi sögunnar og hittast aftur í lok hennar en í millitíðinni söðla þær báðar algerlega um, segja skilið við sín gömlu líf. Christina Goering er ágætlega sett piparmey sem ákveður að yfirgefa sitt fína miðstéttarheimili, kaupir sér hálfgert hreysi og sankar að sér ýmsu ólánsfólki sem hún á ýmisskonar kynferðissamskiptum við, hún ákveður að reyna fyrir sér í vændi og gerist háklassa vændiskona. Heimilishaldið er allt hið óvenjulegasta, ekki síst ef hugað er að því að bókin kemur út árið 1943. Frieda Copperfield er viðkvæm og óörugg með sig, hún ferðast með manni sínum til Suður-Ameríku og í Panama kynnist hún Pacificu, miðaldra vændiskonu og verður ástfangin af henni. Hún heillast af undirheimunum og öllu sem þeim fylgir, vændishúsunum, drykkjunni og slarkinu.

"I have gone to pieces, which is a thing I've wanted to do for years" segir Frieda Copperfield. Þær Goering og Copperfield gera þannig báðar uppreisn gegn hefðum og gildum samfélagsins og ganga þvert á allar viðteknar hugmyndir um það hvernig konur í þeirra stöðu eiga að haga sér. Það er voða erfitt að segja frá söguþræði bókarinnar í smáatriðum án þess að skemma fyrir væntanlegum lesendum, verður látið nægja að segja hér að þegar konurnar hittast aftur í lok bókarinnar hefur margt breyst, ekki síst þær sjálfar. Hér er auðvitað verið að spyrja knýjandi spurninga, hvort konur geti brotist úr þeim hlutverkum sem þeim eru ætluð í samfélaginu. Þær lenda í allskonar veseni og vitleysu en hljóta að launum sjálfsþekkingu, eins og reyndar svo margar skáldsagnapersónur á ferðalögum, en ferðalög þessara kvenna eru bæði mögnuð og stórfurðuleg í alla staði. Krafan er einfaldlega sú að lífið verði að vera meira en bærilegt, stærra, tragískara, munúðarfyllra og ævintýralegra.

Two serious ladies var í miklu uppáhaldi hjá ýmsum bókmenntafrömuðum á sínum tíma, John Ashberry, Truman Capote, Carson McCullers og Gore Vidal hældu bókinni til dæmis mikið og samkvæmt heimildum er þetta uppáhaldsbók Tennessee Williams sem kemur ekki á óvart. Hinsvegar náði sagan ekki til almennings á sínum, enda í módernískari kantinum, hún þótti skrýtin, snúin, hættuleg og dónaleg. Mér fannst hún mjög skemmtileg, húmorinn er kolsvartur og byggingin er áhugaverð, nánast súrrealísk á köflum. Fínasta költklassík.

Sögur af Eyrinni

2012-01-08T03:17:00.002Z

Valeyrarvalsinn eftir Guðmund Andra Thors myndi væntanlega flokkast undir sagnasveig þar sem hér er á ferðinni safn smásagna sem þó tengjast allar. (Þetta er greinilega heitt umræðuefni þar sem Guðrún Elsa var rétt áðan að setja inn færslu um sagnasveiga hér). Sjálf var ég alltaf lítið spennt fyrir smásögum þar til ég kynntist skrifum snillingsins Alice Munro (sem ég fjalla um hér) en síðan hef ég verið svag fyrir forminu. Munro hefur nær eingöngu skrifað smásögur en eftir hana liggur þó ein skáldsaga – Lives of Girls and Women – sem mætti mögulega flokka sem sagnasveig þar sem hver kafli er að forminu til eins og sjálfstæð smásaga þótt þeir fjalli um sömu fjölskyldu. Uppáhalds sagnasveigs bókin mín er þó sennilega Olive Kitteridge eftir Elizabeth Strout (sem ég kannski lufsast til að skrifa um við tækifæri) en hún fékk Pulitzer verðlaunin árið 2009. Eins og Valeyrarvalsinn tekur hún fyrir smábæ og leyfir lesandanum að skyggnast inn í nokkur hús og kynnast íbúunum. Þetta er frábær bók sem nýtir sér einn skemmtilegasta möguleika sagnasveigsins – að segja frá sömu atburðum og manneskjum frá mismunandi sjónarhorni. Það gerir Guðmundur Andri raunar líka og leikur sér að dómhörku lesandans – oft reynist persóna sem maður var löngu búin að afgreiða hafa sitthvað sér til málsbóta.

Í Valeyrarvalsinum er þannig smám saman dregin upp mynd af smáþorpi úti á landi og saga íbúanna (sem allir tengjast auðvitað á einn eða annan máta) útlistuð frá mismunandi vinklum. Guðmundur gengur þó skrefi lengra en margir sagnasveigs höfundar þar sem hann vísar svo grimmt á milli sagna að það er á mörkunum að lesandinn geti áttað sig á einni sögu ef hann hefur ekki lesið hinar. Það borgar sig því að lesa Valeyrarvalsinn í einum rykk eins og spennusögu vilji maður halda þræði. Ég gerði þau mistök að lesa eina og eina sögu – ætlaði að drýgja þær eins og gott konfekt yfir jólin – en hefði kannski betur gúffað þær í mig því ég var aðeins farin að fara mannavillt á Valeyri – sem er synd því persónurnar þar eru eftirminnilegar og maður á svo sem ekkert að þurfa að rugla þeim saman. Margar sögurnar byrja á „hann gekk...“ eða „hún fékk sér kaffi...“ þannig að maður þarf oft að hafa aðeins fyrir því að átta sig á um hvern er verið að fjalla og rifja upp hvað hefur verið sagt um viðkomandi í fyrri sögum. Smám saman púslast veröld fólksins á Valeyri saman og úr verður lífleg mynd eins og púslin sem maður dundaði við yfir jólin sem barn; stórar og skemmtilegar þorpsmyndir þar sem óteljandi litlir hlutir gerast samtímis á fletinum og verulega notalegt er að nostra við hverja sögu fyrir sig.

Sögurnar eru auðvitað misgóðar eins og gengur og gerist – og sjálfsagt smekksatriði hverjar eru bestar. Sjálfri fannst mér t.d. viðskipta-stórlaxinn sem breytti öllu í gull en gleymdi að rækta sinn innri mann og sambandið við eiginkonuna kannski dálítið klisjukenndur en þeim mun betri sagan af Jósu sem situr á sextugsafmælinu og dundar sér við að setja gamlar myndir inn á facebook. Það er raunar áhugavert hvað bókin er í senn tímalaus og vandlega bundin nútímanum. Í aðra röndina kynnumst við persónum sem hafa verið til frá örófi alda og þegar þær líta yfir farinn veg eru það kunnugleg þemu um ástir, einsemd og glötuð tækifæri sem varða veginn – en um leið er kreppan skammt undan - sömuleiðis facebook, farsímar, tölvur og kvótakerfið. Tími og rúm eru teygjanleg hér. Sögunum vindur öllum fram á örfáum mínútum – meðan Kata kórstjóri hjólar gegnum þorpið á leið til þess að undirbúa tónleika kvöldsins sveimar vitund sögunnar milli þorpsbúa sem sumir ætla einmitt á tónleikana en aðrir hafa öðrum hnöppum að hneppa. Persónurnar fá mismikið pláss í sögunum – sumum kynnist maður bara rétt í svipinn eins og Ástu sem er gestkomandi í einu húsanna og situr hálf utanveltu í garðveislu því hún getur ekki hætt að hugsa um reimleika eða draum sem ásótti hana nóttina áður. Aðrir fá mun lengri tíma, eins og hjónin Anna og Jói og Sigga og Óli, en tilhugalífi þeirra og misdapurlegri framvindu hjónabandanna eru gerð nákvæm skil meðan Óli segir gamansögu af Dixibandi sem hann sá á youtube og síminn hringir í næsta herbergi.

Þótt Valeyrarvalsinn sé ekki fyndin á sama hátt og sumar aðrar bækur höfundar (eins og t.d. Mín káta angist sem mig minnir að ég hafi hlegið upphátt að hér um árið) þá lauma kómískar athugasemdir sér engu að síður milli örlagaþráða: „Jóa fannst það vel við hæfi að Helga tæki við fyrirtækinu þegar fram liðu stundir og ræki það eins og Lára amma hennar hafði gert, enda áttu þær það sameiginlegt að eiga duglausa eiginmenn, pabbi Jóa karlægur af drykkju áratugum saman en maður Helgu var snoppufríður knattspyrnumaður sem hafið sérhæft sig í því að detta rétt.“ (bls. 109-110)

Mikið hefur verið rætt um stílsnilld Guðmundar Andra og bókin er vissulega fallega skrifuð og sögurnar margar áhrifamiklar –en aðallega finnst mér þetta sérlega notaleg bók og ég sé alveg fram á að lesa hana aftur þegar fram líða stundir.

Tíminn er hrotti: jólin gerð upp.

2012-01-07T11:59:00.010Z

Um jólin las ég tvær frábærar bækur. Sú fyrri, Nóvember 1976 eftir Hauk Ingvarsson, gerði jóladagsleguna afar ánægjulega, en Þórdís Gísladóttir hefur þegar fjallað um bókina hér. Mig langar þó aðeins að minnast á byggingu skáldsögu Hauks: frásögnin flakkar á milli sögupersóna sem eiga það sameiginlegt að búa í sömu blokk þannig að skipt er um sjónarhorn í hverjum kafla. Persónurnar eiga samskipti sín á milli og smám saman hafa þær áhrif á líf hverrar annarrar. Eins og Þórdís bendir á í bloggfærslunni sinni um bókina gerist hún á þremur dögum, í tímaröð og söguþráðurinn er nokkuð beiskk (Haukur gerir þetta allt saman mjög vel, tékkið á þessari bók). Hin bókin sem ég heillaðist af er A Visit from the Goon Squad eftir Jennifer Egan. Bókina fékk ég í tölvupósti á aðfangadagsmorgun og hún rann svo þaðan beint í kyndilinn minn. Ég ákvað að þetta yrði fyrsta bókin sem ég myndi lesa með þessari nýju tækni. Það eina sem ég vissi um bókina áður en ég byrjaði að lesa var að Egan hreppti Pulitzer verðlaun fyrir hana árið 2011. Bygging bókarinnar minnti mig í fyrstu á bók Hauks (ég veit ekki af hverju, en mér fannst það í svolitla stund afskaplega líklegt að Egan myndi barasta gera allt nákvæmlega eins og hann og var alsæl með það), en smám saman áttaði ég mig á því að ég fengi aðeins að kynnast sjónarhorni hverrar persónu einu sinni og að persónurnar tengdust oft mjög lauslega, að hver kafli gerist á ólíku tímabili og söguþráð vantaði í rauninni alveg. Kaflarnir minntu oft frekar á lauslega tengdar smásögur. (Ég veit, ég er að bera saman gjörólíkar bækur en mér finnst ég bara verða að leiða ykkur í gegnum upplifun mína á þessu öllu saman.)

Það tók mig smá stund að sætta mig við þetta, ein af ástæðunum fyrir því að ég les ekki mikið af smásögum er sú að ég tek gjarnan ástfóstri við sögupersónur og vil meira, er ekki tilbúin að sleppa þegar sögunni lýkur, ef hún er á annað borð góð. Hver kafli í A Visit from the Goon Squad gæti staðið sem sjálfstæð saga og nokkrir þeirra hafa raunar birst áður í tímaritunum The New Yorker, Tin House og Granta og í smásagnasafninu This is Not Chick Lit (2006). Það má því kalla bókina „sagnasveig“, en eins og Ásdís Sigmundsdóttir, Víðsjárgagnrýnandi, bendir á í umfjöllun sinni um Valeyrarvals Guðmunds Andra Thorssonar, hafa „sagnasveigar [...] verið skilgreindir sem safn stuttra sagna sem tengjast, í gegnum staðsetningu, þema, eða persónur en geta þrátt fyrir það einnig staðið sjálfstæðar.“

Jennifer Egan að tjilla.

Kaflarnir/sögurnar mynda svo heild sem er að einhverju leyti gloppótt, en þó fannst mér bókin kannski helst sýna hvað hefðbundar skáldsögur sem hafa heilsteyptan söguþráð og skýrt afmarkaðan sögutíma eru blekkjandi og lítið heildstæðar í raun. Samhengið í þessu smásagnasafni er mun stærra, frásögninni eru lítil sem engin takmörk sett í tíma (lokakaflinn gerist í framtíðinni) og persónurnar að mestu afhjúpaðar svo lítið beri á í gegnum aðrar persónur. Það vantar aðalpersónu, þótt allar persónurnar tengist á einhvern hátt aðalpersónunum úr fyrstu tveimur köflunum. Mér leið að minnsta kosti eins og heimurinn væri frekar einhvern veginn svona og að hefðbundnari skáldsögur endurspegluðu þá frekar mína oft á tíðum sjálfmiðuðu upplifun á heiminum (= allt snýst um mig).

Þessi smásögufílingur varð líka til þess að mér fannst yfirleitt eitthvað mjög bitastætt vera í hverjum kafla, eitthvað nýtt sem heillaði, ákveðið andrúmsloft eða hugmyndir sem hefðu kannski ekki passað alveg við hina kaflana/sögurnar.

Ef maður ætti að finna einhver gegnumgangandi umfjöllunarefni í sögunum, þá eru það tíminn og minningar. Að minnsta kosti tvisvar í bókinni er talað um að tíminn sé hrotti (goon – ath. titil!), enda eiga persónur hennar það til að eldast svolítið harkalega. Eins má finna tilvitnanir í verk Proust, Í leit að glötuðum tíma, fremst í bókinni. Hér er önnur þeirra:

„Poets claim that we recapture for a moment the self that we were long ago when we enter some house or garden in which we used to live in our youth. But these are most hazardous pilgrimages, which end as often in disappointment as in success. It is in ourselves that we sould rather seek to find those fixed places, contemporaneous with different years.“

Í bókinni eru ánægjuleg augnablik rifjuð upp, slæmar minningar ásækja fólk – 2. kafli er í uppáhaldi hjá mér, en hann fjallar um plötuútgefandann Bennie sem er alltaf á bömmer yfir einhverju asnalegu sem hann sagði eða gerði fyrir mörgum árum – og persónur hafa gjarnan tilfinningu fyrir því að það sem þær eru að upplifa eigi eftir að geymast í minninu um árabil. Bókin hefst til dæmis með því að Sasha, stelsjúk ung kona, stelur seðlaveski úr tösku inni á kvennaklósetti á meðan á stefnumóti stendur. Hún kemst nokkurn veginn klakklaust frá því og býður Alex, gaurnum sem hún er að hitta, heim með sér. Hann er nýkominn til New York (það er svolítið NY-blæti í nokkrum sagnanna) og verður yfir sig hrifinn þegar hann kemst að því að hún býr í einni af NY-íbúðunum sem eru svo spes að það er baðkar í eldhúsinu (– er það eitthvað sem maður á að kannast við?). Sasha er þá handviss um að hann muni rifja þetta stefnumót upp mörgum árum síðar, en eigi bara eftir að muna eftir baðkarinu. Það kemur hins vegar fram í lokakafla bókarinnar að það reynist ekki vera rétt hjá henni, en kaflinn fer að hluta til í að lýsa tilraunum Alex til að rifja upp stefnumótið sem átti sér stað fyrir meira en tíu árum (hann er orðinn miðaldra og árið er held ég tvöþúsundtuttuguogeitthvað).

Ég ætla svosem ekki að rifja innihald bókarinnar frekar upp í bili, en enda þetta blogg á ummælum Jules, bróður eiginkonu Bennie (muniði, þarna plötuútgefandans í 2. kafla), um það hvernig tíminn hefur liðið á meðan hann var í fangelsi. (Aðallega vegna þess að ég hljóma eins og ég sé freðin hálfan daginn, allt útaf internetinu. Og þið vitið, Tom og Nicole... hver er búinn að jafna sig á því?):

"I go away for a few years and the whole fucking world is upside down,"Jules said angrily. "Buildings are missing You get strip-searched every time you go to someone's office. Everybody sounds stoned, because they're e-mailing people the whole time they're talking to you. Tom and Nicole are with different people...And now my rock-and-roll sister and her husband are hanging around with Republicans. What the fuck!"

A Visit from the Goon Squad, bls. 123

Hlaðvarpastyrkur

2012-01-06T13:14:00.000Z

Síðan á dögum Búsáhaldabyltingarinnar hefur verið skrifað um bókmenntir á þessa síðu og innleggin eru nú orðin 507 talsins. Í gær veittist okkur sá mikli heiður að taka þakklátar við styrk úr Menningarsjóði Hlaðvarpans. Þetta eykur okkur að sjálfsögðu metnað og gleði og því er hér með hvíslað að lesendum að ýmsar breytingar eru á döfinni hjá Druslubókum og doðröntum.

Erótík liðinna jóla

2012-01-05T02:18:00.002Z

Ég fékk tvær bækur í jólagjöf, Hálendið eftir Steinar Braga og nýju matreiðslubókina hennar Sollu grænu. Hálendið las ég í einum rykk og hreytti ónotum í hvern þann sem dirfðist að ávarpa mig á meðan lestrinum stóð. Hún minnti mig á ýmsar aðrar bækur sem ég hef lesið og kvikmyndir sem ég hef séð en það var engu að síður eitthvað frumlegt við uppbyggingu hryllingsins og alla þessa bolta sem höfundurinn nær að halda á lofti. Guðrún Elsa fjallaði um þessa ágætu skáldsögu hér.

Að loknum jólum fór ég að svipast um eftir lesefni og rakst þá á bók sem ég fékk í jólagjöf í fyrra og hafði ekki náð (eða nennt) að lesa. Um er að ræða lítið ljóðasafn eftir bandaríska skáldið E.E. Cummings (1894-1962), Erotic Poems. Ég hef lengi ætlað mér að lesa meira af bandarískum tuttugustu aldar bókmenntum. Þegar ég var yngri var ég hrifin af Hemingway, las Steinbeck og elskaði Brautigan meira en aðra menn. Hin síðari ár hef ég ekki lagt lag mitt við bandarísk skáld af neinu ráði. Á liðnu ári bætti ég reyndar nokkuð úr og las nokkrar skáldsögur en ljóð hef ég lítið kynnt mér.

E.E. Cummings var mjög vinsæll rithöfundur meðan hann lifði, líklega eru fá bandarísk ljóðskáld sem notið hafa jafn mikillar hylli í lifanda lífi, nema ef vera skyldi Robert Frost. Cummings orti nærri þrjú þúsund ljóð, skrifaði sjálfsævisögu, smásögur, nokkur leikrit og ritgerðir – auk þess sem hann var flinkur teiknari og eftir hann liggur töluvert af myndlist. Hann var barnungur þegar hann ákvað að gerast rithöfundur. Hann æfði sig vel og öll sín unglingsár skrifaði hann eitt ljóð á dag. Svo fór hann í fínan háskóla og las þar verk margra framsækinna höfunda sem höfðu mikil áhrif á hann, t.d. Gertrude Stein. Cummings gaf út fyrstu ljóðabókina sína árið 1923 og bar hún titilinn Tulips and Chimneys. Árið áður kom út eftir hann sjálfsævisögulega skáldsagan The Enormous Room. Báðar bækurnar þóttu nýstárlegar og hlutu góðar viðtökur gagnrýnenda sem hvöttu þennan unga mann óspart áfram. Yrkisefnin voru að stærstum hluta ást, nánd og kynlíf. Pólitískur var hann ekki á sínum yngri árum en eftir heimsókn til Sovétríkjanna í upphafi fjórða áratugarins hallaði hann sér nokkuð til hægri, gekk í Repúblikanaflokkinn og studdi McCarthy í einu og öllu. Ég er ekki viss um að mér hefði líkað vel við Cummings sem manneskju enda er það algjört aukaatriði. Sum þessara erótísku ljóða hugnast mér hinsvegar ágætlega. Þetta eru kannski ekki sérlega frumleg, mörg þeirra eru sonnettur og ég efast um að formlega séð hafi þau verið sérlega framsækin þegar þau voru skrifuð þó á því séu undantekningar. Einhversstaðar las ég að Cummings hefði sætt töluverðri gagnrýni fyrir að staðna og halda sig fast við þann stíl sem hann hafði skapað sér í stað þess að leita nýrra leiða og að hann hefði lítið þróast sem höfundur í heil þrjátíu ár.

Ljóðunum fylgja teikningar eftir Cummings sjálfan. Þær eru margar hverjar ágætar, undir greinilegum Picasso áhrifum enda var hann víst yfirlýstur aðdáandi listamannsins spænska Ég veit ekki hvort Cummings teiknaði þær sérstaklega til þess að fylgja þessum ljóðum eða hvort ritstjóri safnsins valdi þær af sínum smekk úr hans höfundaverki. Erotic Poems er ansi snotur gripur, ekki síst vegna teikninganna. Ansi hreint krúttleg gjöf til ástarinnar á nýju ári og kostar ekki nema 10$ á amazon!

Að lokum eitt sýnishorn:

xix.

my girl’s tall with hard long eyes
as she stands, with her long hard hands keeping
silence on her dress, good for sleeping
is her long hard body filled with surprise
like a white shocking wire, when she smiles
a hard long smile it sometimes makes
gaily go clean through me tickling aches,
and the weak noise of her eyes easily files
my impatience to an edge—my girl’s tall
and taut, with thin legs just like a vine
that’s spent all of its life on a garden-wall,
and is going to die. When we grimly go to bed
with these legs she begins to heave and twine
about me, and to kiss my face and head.

(bls. 17)

Það sem kossinn vekur

2012-01-04T09:00:00.001Z

Í nýjustu skáldsögu Guðrúnar Evu Mínervudóttur, Allt með kossi vekur, fylgist lesandinn með sögumanninum Davíð skrásetja sögu sem hann vinnur úr minningum, textabrotum og samtölum og að miklu leyti eftir endursögn annarra. Markmiðið er að komast að sannleikskjarna atburða sem hentu foreldra hans og vini þeirra þrettán árum fyrr, en jafnvel skrásetning staðreynda verður óhjákvæmilega sköpun skrásetjarans upp að einhverju marki; hann velur, hafnar og túlkar og Davíð er sömuleiðis meðvitaður um misjafnlegan áreiðanleika heimildafólks síns. Þegar skrásetning atburðanna hefst er móðir hans ein eftir til frásagnar: „Ég hefði átt að tala við Láka, heimta af honum óbrenglaða útgáfu... Þess í stað hékk ég yfir mömmu kvöld eftir kvöld á meðan hún rakti fyrir mér sína vægast sagt óáreiðanlegu hlið, fulla af galskap og yfirnáttúru.“ (60) Hin eiginlega saga er þannig römmuð inn af sögu eigin tilurðar; eigin sköpunarsögu. Sköpunarkraftur, hæfileiki mannfólksins til að skapa og jafnvel endurskapa sig sjálft og þær takmarkanir sem sú viðleitni er þó háð er eitt helsta þema bókarinnar.
Á fyrstu fimmtíu síðunum er sköpunargoðsaga á myndasöguformi (teiknuð af Sunnu Sigurðardóttur eins og aðrar teikningar í bókinni); uppkast sem Davíð fær eftir stjúpföður sinn, frægan myndasöguhöfund, að honum látnum. Myndasagan hefst í aldingarði Edens og rekur brottrekstur Adams og Evu og brauðstrit syndugs mannkyns uns tvö brotthlaupin mannabörn finna aldingarðsstæðið forna, lesa síðasta ávöxtinn af lífsins tré og kyssast í kjölfarið fyrsta kossi heimsins. Þannig er sífellt vísað til upphafsins og fortíðarinnar en jafnframt framtíðar; rauntími sögunnar er árið 2016, þegar eldgos í Kötlu hefur valdið miklum breytingum á íslensku samfélagi, en atburðirnir sem Davíð skrásetur áttu sér stað veturinn 2003 þegar gosið stóð sem hæst.

Fjölskyldan og erfðasyndin
Aðalpersónur eru móðir Davíðs, Elísabet, stjúpfaðirinn Láki og vinahjón þeirra, Jón og Ingibjörg, kölluð Indi. Sjálfur er Davíð litlaus og óljós karakter, en hann er heldur varla persóna í sögunni heldur fyrst og fremst miðill hennar – aldrei í forgrunni atburðarásarinnar og kemur ekki nálægt gjörðum aðalpersóna nema þegar hlutverk skrásetjarans krefst þess (t.d. þegar hann finnur yfirgefinn bíl Indiar og í honum stílabækur með frásögn hennar). Elísabet ættleiddi Davíð í Argentínu. Stjúpfaðirinn Láki á ekki önnur börn, Jón og Indi hafa ekki getað eignast börn og þannig er skortur á „raunverulegum“ fjölskyldutengslum persónanna í sögunni – fjölskyldubönd hafa þó vægi í tilfelli Indiar og Jóns, og þá á neikvæðum nótum; Davíð telur sálarflækjur þeirra, innibyrgða reiði og sorg eiga rætur í brengluðum tengslum við foreldra og systkini. Sjálfur á Davíð tvær dætur, sem eykur á þörf hans til að gera upp fortíðina og hreinsa út syndir foreldranna – á hinn bóginn verkar það ef til vill þveröfugt, þar sem hann verður smám saman svo heltekinn af sköpunarferlinu að konu hans finnst hann vanrækja fjölskylduna. Þau greinir einnig á um eðli erfðasyndarinnar, sem Davíð telur óhjákvæmilegt hlutskipti mannsins: „Védís sakar mig um að varpa á mannkynið minni eigin sneypu – skömminni sem fylgir mér og öðrum sem alist hafa upp í ógn og óöryggi.“ (124)

Koss lífs (og, á röngunni, dauða)
Davíð telur sig einnig bera óbeina ábyrgð á því að móðir hans hafði frumkvæði að endurfundum þeirra Indiar eftir 20 ára viðskilnað, og þar með þeim hörmungum sem af hlutust: „Hugmynd Elísabetar var sú að Indi gæti orðið brúin milli okkar mæðgina; ég myndi fást til að þiggja af henni kossinn og eftir það skilja móður mína betur – verða meira eins og hún.“ (92) Sem listafólk standa Elísabet og Láki fyrir sköpun, og þótt Elísabet hafi ekki skapað líf á hinn hefðbundna máta sem mönnum og öðrum dýrum er gefinn telur hún sig búa yfir mætti til að „endurskapa“ fólk í einhverjum skilningi; hún veitir því „kossinn“ og þar með nýja sýn á lífið svo það verður aldrei samt. Koss Elísabetar, koss lífsins, táknar þannig sköpunar- og drifkraft sögunnar, en hann má engu að síður skilja hábókstaflega – að minnsta kosti ef marka má frásögn hennar sjálfrar af því þegar hún hlaut kossinn á unglingsaldri frá strák úr næsta húsi: „Elísabet trúir því að hún sé sýkt af einhvers konar yfirnáttúrulegu ástandi sem geri það að verkum að hún þurfi ekki að sofa og gefi henni einstakt hrifnæmi, sannfæringarkraft og útgeislun.“ (70) Sjálfum finnst Davíð allt eins líklegt að eiturlyfin sem móðir hans notaði sjálf og útvegaði öðrum hafi orsakað breytingarnar sem urðu á fólki í kjölfarið.
Þegar fundum æskuvinkvennanna ber saman að nýju er Indi óhamingjusöm og sárþjáð af kaupsýki sem hún leynir fyrir eiginmanninum Jóni. Sjálfur þolir Jón ekki hluti í kringum sig og hefur staflað öllum lauslegum eigum þeirra úr augsýn í hillur uppi undir lofti. Í kjölfar endurnýjaðra kynna við Elísabetu tekur Indi að sofa óhóflega og dvelur í draumum sínum á stað sem þó er of samkvæmur sjálfum sér og býður uppá of línulega atburðarás til að geta verið helber draumur, og má túlka sem annað tækifæri hennar til hamingjusamrar tilveru; til að endurskrifa eigin sögu. Hún skapar sér þannig hliðstæðan heim og finnur þar sköpunarfarveg og útrás, í stað þess að neyta aðeins þess sem aðrir hafa búið til. Uppgefin á veruleikanum, eigin þráhyggjum og viðleitni til að stjórna sjálfri sér og umhverfinu skorðast hún þannig milli tveggja heima en er í hvorugum sérlega fullnægð. Indi er afar harmræn persóna og jafnframt hetja sögunnar, að mati sögumanns, „því þótt hún væri á valdi efnishyggjunnar var hún bæði hugrökk og hjartahrein“. (61)

Persóna Davíðs er litlaus sem fyrr segir, jafnvel um of – hans helsta persónueinkenni verður þráhyggjan gagnvart því að henda reiður á sögunni, en reyndar má telja ljóst að það sé með ráðum gert: „[Sagan] er ekki um mig nema að því leyti sem hún fjallar um þörf mína fyrir að komast að raun um hvað væri satt og hverju logið...“ (55) Þau hjónin eru algerar andstæður Elísabetar og Láka: „Védís, konan mín, er sem betur fer rólegheitamanneskja. Hún vinnur í banka og þegar hún á frí hefur hún gaman af að prjóna, lesa og hlusta á tónlist.“ (57) Nú er ég sjálf sérleg áhugamanneskja um prjónaskap, lestur og tónlist og hef enga frekari fordóma gagnvart bankastarfsfólki en gengur og gerist, en þessi mannlýsing er svo leiðinleg að það getur varla verið óviljandi... Aðalpersónurnar fjórar fannst mér góðar, vissulega ýktar en ekki svo að komi að sök.

Það er ansi margt gott í þessari bók, þótt ég hafi t.d. ekki verið alveg eins hrifin af henni og síðustu skáldsögu Guðrúnar Evu, Skaparanum (talandi um sköpun!), en þetta eru enda gerólíkar bækur. Einhvernveginn greip hún mig ekki alltaf nógu fast, einsog stundum hafi skort upp á flæðið – mér fannst sumir þræðir frásagnarinnar verða ómarkvissir, t.d. sá um Lilju æskuvinkonu Davíðs, og teiknimyndasöguþættirnir einnig. Frásögnin verður þó aldrei leiðinleg og mér fannst höfundi t.d. takast sérlega vel upp við að lýsa stemningunni í draumheimi Indiar. Á heildina litið fínasta saga sem situr djúpt eftir lesturinn og batnar jafnvel með meltunni. Guðrún Eva fangar brot af sprengikrafti náttúrunnar í þessu verki sem hverfist um ástina og dauðann, skil draums og veruleika, svefns og vöku og listgáfu og vitfirringar – og ekki síst eilífa þörf mannskepnunnar til að ramma inn veruleikann, festa hönd á „sannleikanum“ og skilgreina þannig eigin stöðu í gjósandi heimi.

Dramb og hroki undir hæl feðraveldisins

2012-01-03T12:01:00.001Z

Ég veit ég er varla sú eina sem hefur allt að því rómantískan áhuga á Reykjavíkurbæ á síðustu áratugum 19. aldar og fyrstu áratugum þeirrar 20. Séð frá upphafi 21. aldarinnar er eitthvað heillandi við lífið í höfuðstaðnum á þessum umbrotatímum, þegar byrjað var að losna um bændasamfélagið og upplausn komin í ýmislegt en bæjalífið var samt ekki orðið þjóðfélagsnormið. Reykjavíkurbær er bæði kunnuglegur og ókunnugur; maður þekkir staðhætti, kannast við nöfn, en nógu margt er framandi til að gera hann spennandi; risavaxin yfirvaraskeggin á körlunum, dönsku áhrifin, vanþróaðar skólplagnir, önnur stéttskipting en í dag.

Ýmsar skemmtilegar bækur hafa verið skrifaðar sem fjalla um þennan tíma (og hér er „þessi tími“ dálítið vítt skilgreindur eins og sjá má af framhaldinu). Þar má til dæmis nefna Horfinn heimur. Árið 1900 í nærmynd eftir Þórunni Erlu Valdimarsdóttur, þar sem hún notast við dagblöð frá aldamótaárinu, og ævisöguna góðu Bríet, Héðinn, Valdimar og Laufey eftir Matthías Viðar Sæmundsson (en í hana sótti ég titilinn á fyrstu ljóðabókinni minni og á Matthíasi því mikið að þakka). Bæði eru þau frábærir pennar og kunna að draga upp stemmningsríkar fortíðarmyndir þar sem skemmtilegar sögur og dýpri pælingar um samfélagið eru í góðu jafnvægi.

Þessi áhugi minn fékk óvenju mikið fyrir sinn snúð í jólabókaflóðinu 2011. Angantýr eftir Elínu Thorarensen segir frá ástarsambandi í Reykjavík sem stendur yfir 1915-1916, í Jóni forseta öllum? er fjallað um ímyndarsköpun um Jón Sigurðsson frá árinu 1879 og í jólagjöf fékk ég annað bindi þess sem lítur út fyrir að verði allsvakaleg sería, myndskreytt og fróðleiksskreytt skrá yfir íbúa Reykjavíkur árið 1910, Reykvíkingar. Bergstaðastræti 9-Bráðræðisholt eftir Þorstein Jónsson. Af skiljanlegum ástæðum er ég ekki búin að lesa þá síðastnefndu frá a til ö (eða b til b, réttara sagt) en við fyrstu sýn er þetta blautur draumur allra með snefil af áhuga á reykvískri fortíð og ættfræði – með ótrúlega miklu af fallegum og spennandi ljósmyndum.

Síðast en ekki síst las ég bókina sem er aðalumfjöllunarefni mitt hér, Mennt er máttur. Tilraunir með dramb og hroka, endurminningar Þórðar Sigtryggssonar skráðar af Elíasi Mar með eftirmála eftir Hjálmar Sveinsson. (Þess má geta að druslubókadaman Erla Elíasdóttir kom að því að undirbúa handritið til útgáfu. Hér er svo blogg Hjálmars um Þórð og bókina.) Bókin kom út korteri fyrir jól hjá bókaútgáfunni Omdúrman, útlitið í sama stíl og bók Hjálmars Sveinssonar um Elías Mar, Nýr penni í nýju lýðveldi, og ljóðasafn Jónasar Svafár sem kom út í fyrra. Virkilega fallegur gripur (þótt það hefði mátt taka einn lokaprófarkayfirlestur), og kápumyndin þessi líka yndislega vísun í uppáhaldsdónasmásagnasafnið mitt frá 9. áratugnum.

Ég var svo heppin að vera beðin um að vera meðal upplesara úr bókinni í útgáfuhófinu og gladdist mjög yfir því. Bæði þykir mér alltaf gaman að lesa upp og skemmtileg tilbreyting að það sé úr annarra manna verkum, og svo hafði ég verið meðal margra sem biðu útgáfunnar með nokkurri óþreyju. Handritið að endurminningum Þórðar hefur verið tilbúið til útgáfu frá því á 8. áratugnum, þegar Elías Mar gekk frá því, en ekki komið fyrir almennings sjónir fyrr en nú. Ég hafði heyrt handritsins getið í einhverju samhengi við áhuga minn á hinsegin sögu og sagnaritun, en Þórður Sigtryggsson var samkynhneigður og fjallar opinskátt um ástir sínar í bókinni (af og til minnti hann mig svolítið á Samuel Steward, hvers ævisögu ég hef skrifað um á þessari síðu, en það er miklu meiri heift í Þórði). Þessi hreinskilni er sennilega ein ástæðan fyrir því að bókin var ekki gefin út fyrr (hreinskilni er kannski rangt orð, Þórður er ekki bara að „gangast við“ samkynhneigð sinni heldur er meðal annars um að ræða mjög blygðunarlausar kynlífsfantasíur þar sem Jesús Kristur og Drottinn almáttugur leika stórt hlutverk) en einnig það sem í rauninni er rætið slúður um nafngreinda einstaklinga. (Það hefur líka verið nefnt að Þórður hafi uppi mikla sleggjudóma um íslenska menntamenn, en það er yfirleitt ekki svo hárbeitt gagnrýni að hún sé trúleg ástæða fyrir því að útgáfan hafi tafist um marga áratugi.)

Það voru nokkuð skiptar skoðanir um bókina á heimilinu og ég ákvað að grípa til þess ráðs að útfæra tvenns konar mismunandi afstöðu til hennar:

Í fyrsta lagi mætti einfaldlega líta á handritið sem geðvonskurant gamals biturs homma, snautt að bókmenntalegu gildi. Bókin er allt of löng og uppbyggingin handahófskennd og kaotísk, það er enginn þráður í henni en endalausar endurtekningar, stundum koma heilu máls- eða efnisgreinarnar fyrir oftar en einu sinni og jafnvel oftar en tvisvar. Þetta á ekki síst við um fjálglegar lýsingar Þórðar á eigin skoðunum á íslenskum menntamönnum, en altæk fyrirlitning hans á þeim er löngu orðin þreytt þegar komið er fram yfir miðja bók. Sjálfsánægjuræður hans eru skreyttar með illmælgi og rógi um nafngreint fólk. Hvað kynferðislega róttækni hans varðar líkist hann fremur Gillzenegger en öðrum, með sífelldar yfirlýsingar um að þessi og hinn maðurinn verði að láta að ríða sér af karlmanni til að taka sönsum. Einnig virðist hann telja það presti nokkrum til tekna að hafa reynt að nauðga fyrrum fermingarbarni sínu.

Á hinn bóginn myndi ég færa rök fyrir því að ekki mætti taka ritið svo „bókstaflega“. Þar er maður strax kominn út á hálan ís. Hafa ekki til að mynda femínistar verið gagnrýndir fyrir að leggja eigin skilning eftir hentisemi í annars vegar beitt grín og hins vegar hættulegar yfirlýsingar sem eru dauðans alvara? Það verður að taka það fram að þetta er þó ekki línan sem Þórður dansar mest á. Sögur hans af „kvensama prestinum“ eru ekkert sérlega sniðugar en yfirlýsingar um að hinir og þessir þurfi að láta ríða sér af karlmanni eru annars konar. Það skiptir nefnilega máli í þessu samhengi hvar valdið liggur. Ef þú talar undan hælnum á hinu heterónormatíva feðraveldi ertu tæpast að níðast á því ódrengilega, frekar en það meikar sens sem sumir fulltrúar þjóðkirkjunnar vilja meina, að einstaklingar úti í bæ séu að „leggja kirkjuna í einelti“. Ef þú ert þjóðkirkjan er ekki hægt að leggja þig í einelti, það liggur í hlutarins eðli. Það er auðvitað rétt að halda því til haga að Þórður er sjálfur karlmaður og þar af leiðandi ekki í algjörri varnarstöðu gagnvart feðraveldinu þótt hann sé spólgraður hómósexúalisti. Ég hjó reyndar sérstaklega eftir því við lestur endurminninganna að öfugt við marga gamla homma í uppreisn gegn samfélaginu eru konur hvorki fjarverandi né ómarktækar í frásögn Þórðar. Hann gefur þeim fullt kredit þegar honum finnst þær eiga það skilið, gagnrýnir til dæmis samfélagið sem veitti doktor Björgu C. Þorláksson ekki þá virðingu sem hún átti skilið, og gerir grín að mönnum með hefðbundnar borgaralegar hugmyndir um hlutverk kynjanna: „Halldór Laxness hatar allt menntað kvennfólk, eins og sjálfsagt er. Hann hefur fengið kristilegt uppeldi og veit, að drottinn hefur aldrei ætlazt til, að konan færi útfyrir eldhúsið og hjónarúmið.“ (164)

Ögn erfiðara við að eiga er endalaust skítkast Þórðar á ýmsar persónur í menningarlífi Íslendinga. Það hvað maður er tvístígandi yfir því helgast þó aðallega af því að enn er frásögnin nálæg okkur í tíma og sumt fólk enn lifandi sem þar kemur fyrir. Ef málið snerist um 19. aldar fólk væri þetta ekkert mál og enginn myndi móðgast nema venju fremur ættrækin barnabarnabörn. Hættan er auðvitað að ef bókin hefði verið gefin út þegar allir málinu viðkomandi og amma þeirra væru komin undir græna torfu hefði einmitt sá almenni áhugi sem helgast af nálægð í tíma dofnað, svipað og ég ímynda mér að hljóti að gerast með einkaskjöl Davíðs frá Fagraskógi sem má ekki opna fyrr en sem flestir eru rækilega búnir að gleyma honum (voru það hundrað eða tvöhundruð ár?). Eða er þetta áfellisdómur yfir listrænu gildi Þórðar og Davíðs (sem ég man ekki betur en sé nefndur nokkrum sinnum hjá Þórði, í misflatterandi samhengi)?

Bókin er eins og áður segir samvinnuverkefni Þórðar Sigtryggssonar og Elíasar Marar. Jafnvel þótt við tækjum þann fyrrnefnda (ómaklega) fyrir einhvers konar marklausan rugludall („furðumaður“ sagði Egill Helgason í Kiljunni, enda hafa furðumenn löngum verið þeirra helsta áhugamál þar í hæfilegu samblandi við snillingana) var sá síðarnefndi reyndur rithöfundur – og prófarkalesari í ofanálag. Hann raðaði bókinni saman, lét kaosið halda sér, lét sífelldar endurtekningarnar standa. Ýmislegt í bókinni gefur til kynna kankvísa fjarlægð; undirtitillinn „Tilraunir með dramb og hroka“ er nærtækt dæmi en líka til dæmis þessi kómíska fullyrðing um íslenska menntamenn: „Það yrði annars meira grínið, ef þessir ólæsu sveitamenn gerðu tilraun til að stafa sig gegnum endurminningar mínar eða A la Recherche du Temps perdu eftir Marchel Proust.“ (159) Mennt er máttur er bókmenntaverk. Það er svo auðvitað spurning hvort það breyti einhverju um gæði bókarinnar, eða siðgæði. Það er stór umræða sem ég held að margir hafi dýft tánni varlega í undanfarið misseri – til dæmis í samhengi við SORA. Manifestó eftir Valerie Solanas, án þess að ég hafi fylgst vel með því – og væri mjög áhugavert og þarft að ræða af einhverri alvöru. Það væru alls konar angar bókmenntahefðarinnar íslenskrar og erlendrar sem lægju þar undir – Megas, markgreifinn af Sade, listinn er langur.

Ég er alltént ánægð með að handrit Þórðar og Elíasar sé loksins komið út. Það er á köflum mjög skemmtilegt, til dæmis í fyrrnefndum grafískum kynlífslýsingum um Jesú, Drottinn og Jón Gerreksson, það gefur annað sjónarhorn á áhugaverðan tíma í Reykjavík án þess að maður taki öllu sem þar stendur sem heilögum sannleika, og það er hvað sem öðru líður merkileg viðbót við átakanlega rýran heimildabanka íslenskrar hinsegin sögu. Þar sem Páll Björnsson lagði nauðsynlega áherslu á fjarveru Ingibjargar í opinberri ímyndarsköpun Jóns Sigurðssonar sýna endurminningar Þórðar Sigtryggssonar fram á nærveru hinsegin lífernis í sögu sem venjulega þegir yfir slíkum pervertisma. (Í lokin á umfjöllun minni um bók Páls afsakaði ég pólitískan áróður gegn þjóðríkinu, hér afsaka ég að stökkva úr bókmenntalegu gildi yfir í sagnfræðilegt gildi. Þetta er ósjálfrátt og ég nenni ekki að hafa hemil á því í augnablikinu; það er líka alltaf þægilegra að líta á svona skrif sem svo að maður sé að opna umræðu frekar en að loka henni.)

Jólalesningin

2012-01-02T21:55:00.001Z

Jólalesningin að þessu sinni var Eldvittnet, nýjasta bók Lars Kepler sem er dulnefni sænsku hjónanna Alexöndru og Alexanders Ahndoril. Fyrri bækurnar tvær (sem hafa komið út á íslensku undir heitunum Dávaldurinn og Paganinisamningurinn) las ég í einum rykk þarsíðasta sumar, sitjandi undir eplatrénu í sólinni með blauta lófa af svita, hjartslátt og ískaldan hroll innra með mér af spennunni og hryllingnum. Þegar kom að því að velja lesningu sem þyrfti að halda athygli minni gegnum örferð til Íslands yfir jólin, ókyrrð í flugi, heimsóknaþeyting, reykt kjöt í ótakmörkuðu magni og pakkatryllt börn fannst mér ólíklegt að nokkur bók stæði það betur af sér en þriðja Keplerbókin.

Söguþráður Eldvittnet er einhvern veginn svona: Á áfangaheimili fyrir vandræðastúlkur finnst einn vistmanna myrtur á hrottafengin hátt. Önnur stúlka virðist hafa horfið af heimilinu á nákvæmlega sama tíma og er því óhjákvæmilega grunuð um glæpinn. Inn í málin blandast meðal annars einmana en forrík yfirstéttardama og óhamingjusöm falsspákona og yfir öllu saman vakir svo eins og vanalega hinn finnskættaði lögreglumaður Joona Linna.

Þrátt fyrir að ég telji mig afar þolinmóðan og þrautseigan lesanda verð ég að játa að ég á í dálitlum erfiðleikum með Joona. Oft eru hetjur spennusagna hálfgerðir gallagripir, stundum geðstirðir, gjarnan orðljótir og nánast undantekningalaust með einkalífið í rúst. Í hinni svarthvítu veröld glæpasagna getur það verið kostur að hetjan sjálf sé einhvers staðar á gráu svæði. Þessu er hins vegar ekki að heilsa hjá Joona Linna sem er svo að segja fullkominn og algóður. Hann virðist gæddur allt að því yfirnáttúrulegum hæfuleikum til að sjá það sem aðrir sjá ekki, skilja það sem aðrir skilja ekki og halda ró sinni og yfirvegun hvað sem á dynur. Auk þess virðist hann geta fengið hvern sem er til að opna sig og segja frá sínum innstu málum og það án þess að hann geri nokkuð sérstakt. Góðmennskan, skilningurinn og réttsýnin virðast hreinlega stafa frá honum og róa hvern þann sem í návist hans er. Að auki getur hann auðvitað skotið í mark af löngu færi og er ótrúlega góður í að berjast. Satt best að segja minnir hann mig óþyrmilega á Horatio Caine úr CSI Miami þáttunum – og ég myndi segja að það væri töluvert leiðum að líkjast. Á móti algóðu hetjunni eru svo rosalega vondir vondukallar sem eiga sér engar málsbætur, virðast bara hafa fæðst vondir og hafa ekki áhuga á neinu öðru en að vaða blóðið upp í hnésbætur.

Eins og í fyrri bókunum er frásögnin hröð, kaflarnir stuttir og sífellt verið að skipta um sögusvið. Frásagnaraðferðin sækir sitt hvað til kvikmynda sem er kannski ekki að undra miðað við að Ahndoril hjónin segjast horfa á að minnsta kosti eina dvd mynd á dag. Hasarinn í bókunum er líka stundum dálítið of bíómyndalegur fyrir minn smekk. Þó finnst mér þau aðeins hafa gírað sig niður í nýju bókinni. Auðvitað er slatti af hasar, æsispennandi eltingaleikir og blóðug átök en það eru að minnsta kosti engar þyrlur, spíttbátar eða sökkvandi rútur eins og í fyrri bókunum! Á móti finnst mér eins og gæðum textans hafi farið örlítið aftur. Það voru stundum fínir kaflar í Dávaldinum, sérstaklega þeir sem lýstu dáleiðslunum og ég var að vona að höfundarnir myndu fínslípa þetta enn frekar í komandi bókum en sýnist allt stefna í að ég verði fyrir vonbrigðum með það.

Það er auðvitað ekki hægt að gefa neitt upp um plottið en mér fannst það betur heppnað í þessari nýju bók en hinum tveimur. Það fór alltaf svolítið í taugarnar á mér við Dávaldinn að bókin væri kynnt með einu glæpamáli, vísað í það á kápumynd og –texta, en svo snerist aðalplottið í rauninni um að leysa allt annað mál. Og plottið í Paganinisamningnum minnti meira á Die Hard mynd en klassíska "whodunit" glæpasögu. En hér gengur allt upp og þræðirnir eru þétt fléttaðir frá fyrstu síðu til þeirrar síðustu. Að auki fá lesendur smá bónusplott undir lokin þegar fortíðardraugar Joona Linna eru dregnir fram í dagsljósið og gefin fyrirheit um spennandi atburði í komandi fimm bókum (ef mig misminnir ekki hafa aðstandendur Lars Kepler gefið út að bækurnar skuli verða átta í heild).

En þrátt fyrir hvítþvegna hetju og aðeins of mikinn hasar stóð Eldvittnet algjörlega undir þeim kröfum sem ég gerði til hennar, þ.e.a.s. að hún gæti haldið mér fanginni í gegnum ólgusjó jólanna. Ég vakti oft langt fram eftir nóttu við að lesa og þurfti að beita mig hörðu að leggja bókina frá mér svo ég fengi alla vega nokkurra klukkutíma svefn. En um leið leið mér stundum dálítið kjánalega. Frásögnin er svo ólíkindaleg og oft eins og það sé aðalmarkmiðið að æsa lesandann takmarkalaust upp og ég var ekki alveg viss um að ég væri sátt við að vera svona auðveld í taumi. Ég hef stundum sagt að það sé enginn gæðastimpill á bók að maður fari að gráta yfir henni, það sé ekkert mál að klæmast á lesandanum þannig að það renni eitt og eitt tár. Meðan ég las Eldvittnet velti ég fyrir mér hvort það sama gilti kannski um spennubækur, hvort það væri ekkert mál að láta svitann renna og hjartað berjast og alls ekki merki um að bókin væri góð að það tækist. Og auðvitað er það um margt svo, ég myndi aldrei mæla með Keplerbókunum sem góðum bókum, bara sem spennandi bókum. En þegar ég lagði Eldvittnet frá mér tók ég aðra nýlega glæpasögu eftir vinsælan höfund upp beint í kjölfarið. Ekkert í fyrstu köflunum þar vakti sérstakan áhuga minn, ekkert knúði mig til að fletta yfir á næstu síðu. Í stað þess að lesa fram á nætur fann ég að ég þurfti eiginlega að beita mig hörðu að taka bókina upp yfirleitt. Eftir þeysireiðina með Keplerskrímslinu leið mér eins og ég hefði stigið af baki og verið rétt gömul tannlaus kerling í fangið í staðinn. Og þá varð ég að viðurkenna að það væri alla vega eitthvað í þessu.

Bókasöfn á gististöðum, 11. þáttur: Singapúr og Saigon

2012-01-01T00:01:00.008Z

Á ferðalögum gefst mismikill tími til lestrar. Stundum er druslubókadama einfaldlega of upptekin við að skoða mannlífið í Saigon og skemmta sér við að fara yfir götu þar eða borða ferskan ananas á bát á Mekong-fljótinu, svo fátt eitt sé nefnt.

Þess háttar röskun á hversdagsleikanum gefur þó færi á að bæta við greinaflokkinn um bókasöfn á gististöðum.

Á tveimur af fjórum gististöðum sem undirrituð druslubókadama hefur dvalið á undanfarna viku hefur mátt finna bókahillur, býsna ólíkar.

Á Fernloft City (Chinatown) hostelinu í Singapúr var aðallega að finna ferðahandbækur sem fólk hefur ekki talið sig þarfnast lengur. Ef einhverjar ályktanir má draga af hlutfallinu þar (reistar á veikum grunni vegna bókarfæðar) lítur út fyrir að hátt hlutfall gesta hafi verið á leið frá Ástralíu því tvær af bókunum fjalla um hana. Balí, Thaíland og Indland eiga líka fulltrúa í hillunni. Ekki kemur á óvart að sjá Dan Brown á svæðinu, bækur eftir hann hljóta að vera meðal þeirra sem oftast eru skildar einhvers staðar eftir. Svo er þarna ein bók á hollensku, eitthvert andlegt dót og örlítið í viðbót.

Bókahillurnar á Đức Vượng hótelinu í Saigon - eða Ho Chi Minh borg eins og hún heitir opinberlega - eru töluvert fjölbreytilegri. Svona líta þær út:

Ef þaer eru skoðaðar nánar (sbr. myndirnar fyrir neðan) kemur fljótt í ljós að á hótelinu hefur greinilega gist slatti af Norðurlandabúum, ekki síst Svíum því þarna má finna Stúlkuna sem lék sér að eldinum eftir Stieg Larsson á frummálinu, Den amerikanska flickan eftir Moniku Fagerholm, tvær bækur eftir Håkan Nesser o.fl. Fulltrúi Norðmanna er Anne B. Ragde og bókin Berlínaraspirnar - en reyndar í danskri þýðingu. Á dönsku er þarna líka stórbók Elsebeth Egholm og eins og sjá má ef þið smellið á myndirnar til að fá stærri útgáfu eru líka finnskar bækur í hillunni.

Tungumálaúrvalið er býsna fjölbreytilegt: kínverska, franska, þýska, kóreska (held ég) o.fl., þar með talin enska og að sjálfsögðu er fyrrnefndur Dan Brown þar á meðal. Mér finnst eiginlega synd að hafa ekki í farteskinu neina íslenska bók til að bæta í safnið. Ætti ég kannski að senda hótelinu lítinn pakka þegar ég kem heim? Annars skildi ég eina bók eftir þarna, þid megið giska á hver hún er.

Gamlárskvöld hér í Saigon verður annars ógleymanlegt. Fyrir tilviljun rölti ég í rólegheitum (sem betur fer lá mér ekki á) um miðja borg þegar nokkrir klukkutímar voru til áramóta og þar gaf heldur betur á að líta. Umferðin var verulega mikið meiri en almennt gerist (þótt varla sé á bætandi) og þar af leiðandi ennþá meira bíó en venjulega. Þegar við bættist ógrynni af ljósaskreytingum var ævintýraheimurinn fullkomnaður.

Gleðilegt ár!

Á himni blikar stjörnufjöld

2011-12-29T19:08:00.002Z

Stjörnuverðbólga vakti athygli margra í jólabókaflóði ársins: það varð nánast regla að ritdómarar gæfu bókum fjórar eða fimm stjörnur (af fimm mögulegum). Þrjár stjörnur þykja orðið meiriháttar diss. Þessar fjórar og fimm stjörnur eru svo óspart notaðar í auglýsingum bókaforlaga og virðist litið á þær sem einhvers konar gæðastimpil. Ég fór að velta fyrir mér hvaða áhrif þessi stjörnugjöf hefði og hver tilgangur hennar gæti mögulega verið. Og nú segi ég berum orðum hvað afgangur þessarar bloggfærslu mun snúast um: Hér verður stjörnugjöf í ritdómum rökkuð niður.

Ég þekki ekki söguna en einhvern tíma hefur sá siður komist á að ritdómarar í fjölmiðlum gefi bókum einkunnir, gjarnan á stjörnuformi. Hið sama tíðkast í umfjöllun um kvikmyndir, leiksýningar og hljómplötur. Kannski megum við eiga von á stjörnugjöf fyrir myndlistarsýningar innan tíðar, eða kannski tíðkast slíkt einhvers staðar nú þegar án þess að ég hafi rekist á það. Hvaða grundvöllur er fyrir stjörnugjöf í listum?

Stjörnur eru gjarnan notaðar til að gefa til kynna gæði afeinhverju tagi. Til dæmis eru stjörnur notaðar til að tákna þjónustustig gistihúsa.Þriggja stjörnu hótel veitir einhverja tiltekna þjónustu sem einnar stjörnuhótel veitir ekki og það hefur í sjálfu sér ekkert með það að gera hvernig hótelgestum hafi líkað þarvistin. Stjörnur fyrir bækur og listviðburði snúast hins vegar um það hveánægður gagnrýnandinn er og eru ekki alveg sambærilegar við hótelstjörnur. Svoer talað um poppstjörnur og kvikmyndastjörnur sem eru fólk sem þykir skína,eins og stjörnur, eða bera af í skemmtanabransanum. Það er mögulega út fráþeirri hugmynd sem borið hefur á því í íslenskum fjölmiðlum að talað sé umstjörnulögfræðinga. Ég hef aldrei almennilega náð því hvaðanstjörnulögfræðingar fá sínar stjörnur en mér hefur sýnst helstu kríteríurnarvera þær að vera karlkyns, stunda skemmtanalífið grimmt og vera umfjöllunarefnislúðurdálka, frekar en að sýna einhverja yfirburði í lögfræðistörfum. En svovið höldum okkur nú við stjörnugjöf fyrir bækur þá á hún kannski mest skylt viðeinkunnagjöf í skólum. Eins og margir aðrir sem sinnt hafa kennslu eða barastundað nám hef ég ýmsar efasemdir um kosti einkunnagjafar.

Eiginlega finnst mér það að gefa einkunnir það alversta við að kenna en lít á það sem illskástu leiðina til að leggja mat á frammistöðu nemenda. Mér sýnist tilgangur þess að gefa einkunnir í háskólanámi helst vera sá að hafa einhvern mælikvarða til að gefa til kynna hverjir eigi helst erindi í framhaldsnám. Einkunn sem slík, hvort sem hún er tölustafur eða bókstafur, gefur frekar litlar upplýsingar um það hvað nemandinn hafi fengið út úr námskeiðinu, hverjir séu hans helstu styrkleikar og veikleikar o.s.frv. Sæmilega ítarleg skrifleg umsögn segir margfalt meira en einkunn. Það getur verið þrælerfitt að komast að niðurstöðu um einkunn í hugvísindanámi en kennarar reyna eftir bestu getu að leggja mat á tiltekin atriði sem ætlast er til að nemendur hafi á valdi sínu, eins og hve vel þeir sýni þekkingu og skilning á námsefninu, hvort framsetning sé skýr og skiljanleg, hvort nemandinn sýni vott af sjálfstæðri hugsun um námsefnið og hvort vandað sé til verka við að vísa í heimildir.

Ég á bágt með að átta mig á hvaða hlutlægu mælikvarða megi nota við að leggja mat á skáldverk í því skyni að gefa þeim stjörnur. Vissulega má leggja mat á málfar og önnur atriði í textagerð eða það hvort plottið sé frumlegt eða persónusköpunin sannfærandi. En þessir þættir tryggja það ekki að gagnrýnandanum líki bókin. Sumt efni höfðar betur til manns en annað og það sama gildir um ritstíl þannig að ýmis smekksatriði geta haft áhrif á það hvernig manni líkar skáldverk. Er sanngjarnt að láta slíkt hafa áhrif á stjörnugjöf? Með öðrum orðum þá held ég að það að gefa skáldverki einkunn, hvort sem hún er túlkuð með tölum, bókstöfum, stjörnum eða kökusneiðum, sé óhjákvæmilega erfiðara og duttlungaháðara en að gefa nemanda einkunn í námskeiði, sem er alveg nógu slæmt. Þar að auki er einkunnagjöf mjög takmarkaður og óspennandi mælikvarði sem gefur litlar upplýsingar. Því spyr ég: Hvers vegna í ósköpunum er verið að leggja alla þessa áherslu á stjörnugjöf fyrir bækur?

Tilhneigingin er að veita stjörnunum meiri athygli en þeim skrifum sem fylgja þeim, jafnvel þótt hinn skrifaði pistill veiti miklu meiri upplýsingar en stjörnufjöldinn. Þetta sést til dæmis á auglýsingum bókaforlaga þar sem við fáum að vita hve margar stjörnur þessi eða hinn ritdómarinn hafi gefið viðkomandi bók og svo fylgir setning eða setningarbrot úr dómnum, kannski úr öllu samhengi við afganginn af textanum. „Bráðskemmtileg mannlífslýsing, fimm stjörnur“. Ekki er endilega fylgst með því hvað býr að baki stjörnugjöfinni eða á hverju gagnrýnendur byggja hana. Sjálf hef ég til dæmis stundum rekist á auglýsingar bókaforlaga þar sem vísað er í dóma sem ég hef lesið og hreinlega dregið í efa að gagnrýnandinn hafi lesið bókina (þetta er þó engan veginn ásökun um að algengt sé að gagnrýnendur dæmi ólesnar bækur). Þetta getur vissulega verið tímasparandi; í stað þess að hafa fyrir að lesa allt sem gagnrýnandinn hefur að segja um bókina er nóg að athuga hve margar stjörnurnar eru. Ef þær eru færri en fjórar tekur því ekki að lesa bókina en ef þær eru fjórar eða fimm má bera sig eftir því að lesa hana eða kaupa hana til að gefa í jólagjöf. Þannig má segja að stjörnugjöfin sé eins og meðmælastimpill. Fjórar eða fimm stjörnur jafngilda því að gagnrýnandinn mæli með bókinni, þrjár stjörnur eru rétt ylvolg meðmæli og ein eða tvær jafngilda viðvörun.

Sem sagt tengist stjörnugjöfin leti í hugsun. Í stað þess að lesa hugleiðingar gagnrýnandans um bókina og velta fyrir mér út frá þeim hvort þetta sé bók sem mig langar til að lesa, svona út frá því hvernig bókum ég hef áhuga á eða því sem mér finnst mikilvægt við bækur, þá læt ég gagnrýnandann um að mæla með ákveðnum bókum. Gleymum því svo ekki að út frá eðli hins íslenska jólabókaflóðs er nokkuð líklegt að viðkomandi gagnrýnandi sitji við stóran bókastafla sem hann rennir í gegnum í akkorði og hafi takmarkaðan tíma til að velta fyrir sér eða melta. Stjörnugjöfin tengist líka tilhneigingu okkar til að mæla allt og staðla. Í stað þess að þurfa að leggja í margvíða lýsingu á bókinni, sem felur kannski í sér að bókin hafi bæði kosti og galla, eða hafi eiginileika sem falla sumum í geð en öðrum ekki, er hægt að stimpla bókina með tölu: „Þetta er fjögurra stjörnu bók, sem gerir hana óhjákvæmilega betri en bókina við hliðina sem er bara þriggja stjörnu.“

Æ, hvers vegna þarf alltaf að klína gæðastöðlum á allt? Á umfjöllun um bækur endilega alltaf að snúast um að gæðameta þær?

Af tímaritinu Sögu, temynntum dreifbýlismeyjum, íbenholtlitaðri bládís, fólki með blátt blóð og fleiru sem Jakob Frímann man

2011-12-27T22:48:00.015Z

Um daginn áskotnaðist mér nýtt hefti af Sögu, tímariti Sögufélags, sem er vandað og gott tímarit. Þar má lesa umfjöllun um söluna á Búnaðarbankanum og hvernig nokkrir framámenn í Framsóknarflokknum græddu stórfé með því að misnota aðstöðu sína. Í ritinu er líka enn ein umfjöllun um Sovét-Ísland, óskalandið eftir Þór Whitehead, sem ég held að sé einn nokkurra áberandi íhaldsmanna sem finnst alveg gríðarlega miður að kalda stríðinu sé lokið. Það virðist vera nóg vinna fyrir marga að hrekja bullið í þessum mönnum, sem hafa það aðallega fyrir stafni að fletta ofan af fyrrverandi kommúnistum. Það sem ég las þó fyrst í þessu hefti voru viðbrögð ýmissra við tölvupósti þar sem því er haldið fram að þrátt fyrir umtalsverðar breytingar í ævisagnaritun og breyttar áherslur síðustu árhundruð, formtilraunir og efa um gildi hefðbundinna ævisagna, séu viðhorf til þeirra enn nokkuð hefðbundin. Vel heppnuð ævisaga er sú álitin sem er traust og yfirgripsmikil, trúverðug og í samhengi bæði stórsögulega og hið innra, hún skal vera sögð í krónólógískri röð og samúð skal vera með aðalsögupersónunni svo eitthvað sé upptalið. Spurt er hvers vegna þessi hugmynd um ævisöguna standi föstum fótum og hvaða hugmyndir búi að baki skilgreiningunni. Í lok tölvupóstsins (pósturinn er lengri en það sem ég tel upp hér að ofan) er fólk svo spurt hvað ævisaga sé í huga þess. Þessu svara á annan tug manna; sagnfræðingar, bókmenntafræðingar, guðfræðingur, ævisagnaritarar, bókmenntafræðingur og fleiri. Svörin eru margskonar og margt áhugavert í þeim sem væri efni í langa bloggfærslu, og hún kemur vonandi. En efni þessarar færslu er einmitt enn ein ævisagan, sem er ein hinna hefðbundnu íslensku, Með sumt á hreinu þar sem Jakob Frímann Magnússon lítur um öxl en Þórunn Erlu-Valdimarsdóttir skráir. Framan á bókinni er mynd af Jakobi og myndin sú vakti spurningu hjá vinkonu minni sem ég þurfti að hryggja með að væri ekki svarað í bókinni: Af hvaða æskubrunni hefur maðurinn drukkið? Jakob er að nálgast sextugt og hefur marga fjöruna sopið (og í þeim fjörum hafa ekki beinlínis verið tómir heilsudrykkir, það kemur skýrt fram í bókinni) en það sést ekki á honum á þessari mynd.

Jakob hefur frá mörgu að segja enda er bókin ekkert smákver heldur tæpar fjögurhundruð síður og spannar líf Jakobs og störf frá fæðingu. Allir vita örugglega hver Jakob Frímann Magnússon er, mér finnst hann allavega hafa verið mjög áberandi alla mína ævi. Það kemur líka fram í bókinni að hann er hvorki hlédrægur né nístandi sjálfsgagnrýninn, grobbsögur og sjálfshól má víða finna. Bútar í upphafi bókarinnar, þar sem lýst er bernsku Jakobs hjá ömmu og afa minntu mig á Sól í Norðurmýri, aðra endurminningabók sem Þórunn á hlutdeild í, en þegar bernskan er liðin tekur rödd aðalsöguhetjunnar við, eins og maður kannast við hana úr fjölmiðlum og bíómyndum, og að því leyti má segja að bókin sé vel heppnuð, mér fannst ég bókstaflega heyra málróm Jakobs við lesturinn.

Það er ýmislegt sem ég hefði gert athugasemdir við hefði ég verið ritstjóri þessarar bókar. Jakob Frímann hefur greinilega mikinn áhuga á hverra manna fólk er og hér og þar eru ættrakningar og upplýsingar um venslafólk samferðamanna sem mér finnst tilgangslausar og oft kjánalegar.

Þrjú dæmi:

Valli var strax dásamlegur. Sjálfsagt vegna hins góða atlætis móður sinnar, Margrétar, dóttur Árna Vilhjálmssonar útvegsbónda á Hánefsstöðum í Seyðisfirði og Guðrúnar Þorvarðardóttur frá Keflavík syðri. Valgeir er því Hánefjungur með innistæðu. Móðurforeldrar hans fluttust inn í Seyðisfjarðarkaupstað 1944 og þá varð Árni skipamælingamaður, erindreki Fiskifélags Íslands og mikilvirkur í Slysavarnarfélagi Íslands. Þau hjón voru framsæknir vormenn enda urðu móðurbræður Valla stórmenni, Þorvarður sem rak Herrahúsið og Dairy Queen, Tómas ráðherra og seðlabankastjóri og Vilhjálmur hæstaréttarlögmaður. (86)

Uppi í risi bjó móðurbróðir Þórðar, Bjarnþór Þórðarson, sterkur karakter eins og nafnið ber með sér. Guðrún var elskuleg kona og greind með afbrigðum, eins og Þórður sonur hennar, starfaði lengi á Þjóðskjalasafni Íslands. Faðir Þórðar var Árni frá Mosfelli, bróðir Óla Mos, fyrirtaks söngvara og þekktasta jólasveins Íslands. Árni vann hjá Rafveitunni, einstaklega indæll og velviljaður maður. (93)

Júlíus Agnarsson, hljóðmaður, sá um verið og útgerðina á Þursunum og síðan á Stuðmönnum. Ofboðslega duglegur náungi, flottur og skemmtilegur. Með þetta bláa blóð, Magnús Stephensen landshöfðingja í aðra ættina og Hans Petersen verslunarmann í hina. Hann var músíkant sjálfur og mikill Eric Clapton-aðdáandi, skírði son sinn Eirík eftir honum. Var á sínum tíma í hljómsveitinni Andrew, með Geira Óskars, Agli Ólafs og Andra Erni Clausen heitnum, sálfræðingi sem dó úr krabbameini, manni Elvu Óskar Ólafsdóttur, leikkonu. Júlíus er bróðir Guðrúnar Agnarsdóttur, fyrrverandi forsetaframbjóðanda og formanns Krabbameinsfélagsins. (207)

Töluvert er líka um upptalningar á nöfnum fólks, t.d. skólafélögum sem koma annars ekkert við sögu og stundum koma fyrir neimdropp sem eru í raun óskiljanleg, t.d. stendur á bls. 114 í umfjöllun um hljómsveit: „Umboðsmaður þeirra var Dee Anthony, vinur Þórdísar Helgudóttur Bachmann.“ Hvorki Þórdís þessi eða móðir hennar koma við sögu annarsstaðar í bókinni (og Dee Anthony reyndar ekki heldur) svo maður spyr sig til hvers í ósköpunum svona upplýsingum sé skellt fram.

Sem fyrr sagði nýtur tungutak Jakobs sín vel í bókinni. Hann er alinn upp af fólki sem var hátíðlegt og vildi ekki segja neina vitleysu „Í samræmi við dýrkun málsins sem var helsta stoðin við þjóðbyggingu Íslands var mikill agi á íslenskunni. Sá arfur hvílir mér enn á tungu.“ (37) Ofan á þessa máldýrkun bættist síðan að Jakob og Valgeir Guðjónsson, félagi hans, þróuðu með sér í MH að fara afar bókstaflega eftir mállöggunum, sem kemur síðan fram í máli hans, frændi minn segist hafa heyrt Jakob Frímann biðja um glóaldinsafa á kaffihúsi og ég trúi alveg þeirri sögu. Málfar er auðvitað smekksatriði en mér finnst þetta stundum tilgerðarlegt, til dæmis að kalla Herbertstrasse „breiðstræti holdlegra lystisemda“ og að tala um klavíer eða kalla píanóleik slaghörpuslátt heillar mig ekkert, en svona talar maðurinn og fínt að það endurspeglist í bókinni.

Tungutakið verður oft mjög áberandi í kvenlýsingum, en lýsingar á kvenfólki í þessari bók eru efni í langan pistil. Systur ömmu sinnar kallar hann „valinkunn piparsprund“ en konum sem hann heillast af er yfirleitt hrósað fyrir útlit og gáfur og þær eru gjarna kallaðar gyðjur, glæsimeyjar eða heilladísir og vexti þeirra lýst, til dæmis er Anna Björns með slönguvöxt.

Dæmi:

Í menntaskóla var Steinunn Þorvaldsdóttir eina gyðjan sem ég sá. Ofboðslega falleg, gáfuð, þokkafull, hávaxin og fagurlimuð, með þennan einstaka seiðandi fransk-ítalska svip sem einkennir Dungals-ættina (230).

Lýsing á vinkonu sem Jakob hittir í London minnir á kvenlýsingu í bók eftir Árna Johnsen „yndislega fegurðardís, sem er alltaf hjartahlý, góð og blíð.“ (101)

Í sögu sem í bókinni segir að megi kalla „Kviðmágar kallast á, um samruna blámanna og grámanna“(bls. 115-117) segir frá konu sem Jakob og vinur hans sváfu hjá, dansara og „unaðslega konu af afrísku kyni“ konan er líka kölluð „bládísin fagra“ og „sú íbenholtlitaða, sjálf yfirþokkagyðjan. Æðislegur hasarkroppur, með pósur og hreyfingar hins þjálfaða dansara.“

Ljótum konum er hins vegar lýst svona:

... koma aðvífandi tvær breskar og bersýnilega dreifbýlismeyjar. Önnur skjálg mjög og hin afar innskeif. Með þunnar stútvarir sem Bretar kalla að vera temynntar og eilítið skúffaðar. Þær eru fæstar augnayndi á okkar mælikvarða, þessar ensku... (102)

Í Með sumt á hreinu eru gríðarlega mörg nöfn en oft verður maður litlu nær um fólk því lýsingarnar eru einhvernveginn svo loftkenndar. Eins og kemur fram hér að ofan minntu þær mig hreinlega stundum á mannlýsingar hjá Árna Johnsen „Yndislegar konur báðar tvær“ er sagt um kunningjakonur Jakobs (bls. 329) og svo má rekast á svona frasa; „Þakka má Guði fyrir allar þær eðaltýpur sem glóa innan um sauðina“ (45) sem mér finnst rosalega Árna Johnsen-legt orðalag (ég las einu sinni bók eftir Árna sem heitir Lífsins melódí og á erfitt með að gleyma henni). Mannlýsingar, sérstaklega á konum, verða til þess að ef ekki stendur að viðkomandi sé yndisleg manneskja, þokkagyðja, gáfuð heilladís eða eitthvað álíka þá grunar mann sterklega að Jakobi Frímanni finnist viðkomandi leiðindaherfa, en hann talar ekki illa um fólk eða gagnrýnir menn að einhverju marki (nema náttúrlega bresku dreifbýlismeyjarnar).

Í bókinni eru margar sögur af samskiptum við frægt fólk og minna frægt, Joni Mitchell og Michael Jackson koma til dæmis fyrir, en þarna er líka sagt frá dópi og fylleríum, tónlistariðkun, gleði, sorgum og leyndarmálum í fjölskyldu söguhetjunnar. Bókin er afskaplega vel unnin, fallega umbrotin og vel prófarkalesin og með nafnaskrá, myndaskrá og skrá yfir útgefið efni eftir Jakob Frímann. Hins vegar verð ég að segja að Þórunn Erlu-Valdimarsdóttur hefur skrifað miklu betri og áhugaverðari ævisögur en þessa.

Jólafixið

2011-12-26T18:07:00.004Z

Eins og kunnugt er eru jólin sá tími þar sem ósentímentalasta fólk leggur sig eftir alls konar hefðum sem oft eru annað hvort væmnar eða skrítnar eða hvort tveggja. Ætli þessar hefðir séu ekki oftast tengdar mat og drykk, en sumir hafa það líka fyrir sið að lesa ákveðnar bækur eða horfa á ákveðnar bíómyndir um jólin. Einu sinni tókst mér að sögn konu nokkurrar að eyðileggja fyrir henni jólin með því að neita að lána henni eintakið af Fanny og Alexander. Ég gaf mig ekki, enda kalin á hjarta og loppin. Gott er að eiga Ríkissjónvarpið að þegar kemur að kvikmyndahefðum um jólin því það sýnir yfirleitt sömu myndirnar jól eftir jól. Hver man ekki eftir myndum á borð við Engin jól án Bassa og Jólaósk Önnu Bellu?

Eitt skemmtilegasta jólaverk sem ég þekki er smásagan / stuttmyndin The Junky´s Christmas, sem ég hef reyndar aldrei séð í Ríkissjónvarpinu. Smásagan er eftir mann sem maður hefði varla tengt við jólalega tjáningu frekar en...tjah, Bob Dylan eða Guðberg Bergsson, það er bandaríska rithöfundinn William S. Burroughs. Burroughs las söguna inn á geisladisk og þann upplestur notuðu leikstjórarnir Nick Donkin og Melodie McDaniel sem voice-over í samnefnda stuttmynd sem gerð er eftir sögunni. Í stuttmyndinni er sagan sjálf leikin með brúðum, í svarthvítu, en í upphafi og lok myndar sjáum við Burroughs sitja í hægindastól við arininn með bókina sér í hönd eins og góðlegan afa sem ætlar að lesa fyrir barnabörnin.

Sennilega myndu fáir afar þó lesa þessa jólasögu fyrir barnabörnin. Hún fjallar um fíkilinn Danny sem kemur út úr fangelsi á jóladag og örvæntingarfullar tilraunir hans til að verða sér út um næstu sprautu. Sögunni svipar mjög til sögunnar af litlu stúlkunni með eldspýturnar; Danny, rétt eins og fátæka stúlkan, er utangarðsmaður í samfélaginu og ráfar um kaldar og dimmar göturnar á hátíðisdeginum og kemur alls staðar að lokuðum dyrum meðan betur stæðar fjölskyldur skála í allsnægtum fyrir innan upplýsta glugga. Saga Dannys skilur mann þó eftir með örlítið meiri von í hjarta – H.C. Andersen reynist í þessu tilfelli grimmari en William S. Burroughs – og ég mæli með þessari (óvenju aðgengilegu) sögu Burroughs á jólunum. Smásöguna er að finna í bókinni Interzone, upplestur höfundarins var gefinn út á geisladisknum Spare Ass Annie and Other Tales og stuttmyndin er allavega í bútum á Youtube þótt flestir séu örugglega færari en ég að finna hana í betra formi.

Bráðskemmtileg barnabók um dauðann

2011-12-24T12:20:00.000Z

Vandræðalega lítið hefur nú verið lesið af jólabókunum á þessum bæ vegna anna – en þó eru einhverjar undantekningar þar á. Þegar svona lítið svigrúm var til yndislesturs lá barna og unglingabókin Minni líkur – meiri von eftir Marjolijn Hof kannski ekki beint við sem hin útvalda en einhvern veginn æxlaðist það þannig að ég las hana – og sá ekki eftir því.

Þetta er óvenjuleg bók – hún fjallar um Bíbí sem býr með mömmu sinni, pabba og gamla, síprumpandi hundræksninu Mónu í borg í Hollandi. Pabbi Bíbíar er læknir og fer reglulega til stríðshrjáðra landa til að starfa sem einhvers konar læknir-án-landamæra og þegar hann fer í enn einn túrinn eru Bíbí og mamma auðvitað ansi kvíðnar um að eitthvað komi fyrir hann. Eftir samtal við mömmu um hversu litlar líkur séu í raun á að eitthvað komi fyrir pabba verður Bíbí gríðarlega upptekin af „líkum“ og hvernig megi minnka þær eða auka. Það eru litlar líkur á því að barn eigi dáinn pabba – en það eru enn minni líkur á því að barn eigi bæði dáinn pabba og dána mús – og næstum því útilokað að eiga dáinn pabba, dána mús OG dáinn hund. Bíbí ákveður að reyna að minnka líkurnar á því að eitthvað komi fyrir pabba og um það snýst eiginlega þessi saga.

Ef efnið – mögulegur dauði föður og vangaveltur um dauða ýmissa - dýra hljómar dálítið morbid fyrir barnabók þá tek ég stax fram að þótt efnið sé óvenjulegt er framsetningin frábær. Bókin er mjög skemmtileg, spennandi og oft hreinlega fyndin. Stíllinn er léttur og eðlilegur (sem skrifast væntanlega að heilmiklu leyti á góða þýðingu Jónu Dóru Óskarsdóttur). Það er líka dásamlega hressandi að lesa um aðalpersónu sem sem er passlega ófullkomin. Það er mjög auðvelt að setja sig í spor Bíbíar og skilja af hverju hún segir það sem hún segir og gerir það sem hún gerir – en hún gerir ekki allt rétt – frekar en nokkuð barn – eða nokkur fullorðinn ef út í það er farið. Hinn göfugi læknis-pabbi er heldur ekki fullkominn og það er alveg rætt í bókinni að þótt hann sé vissulega góður og fórnfús maður þá er náttúrulega heilmikið lagt á fjölskyldu hans að hann skuli hverfa reglulega til hættulegra átakasvæða. Hvorki Bíbí, mamma, pabbi né amma (sem er mjög pirruð á syni sínum lækninum) eru fullkomin – en þau eru öll sannfærandi og einhvern veginn mjög heiðarlega skrifaðar persónur.

Minni líkur – meiri von er bók sem tekst á við alvarleg og raunveruleg málefni, áhyggjur, veikindi og dauða og hvernig í ósköpunum barn (og í raun fullorðnir líka) eigi að tækla þessi stóru mál sem í grunninn við ráðum yfirleitt litlu um. Það besta við bókina er þó mögulega að hún býður ekki upp á neinar einfaldar lausnir – hún er ekki með svörin en hún er með mjög góðar spurningar sem hverju barni og foreldri er hollt að velta fyrir sér. En allt þetta væri auðvitað fullkomlega tilgangslaust ef hún væri ekki skemmtilega skrifuð, með sannfærandi persónum, góðu plotti og fyndnum atburðum – en allt þetta uppfyllir hún með glans!

Það er alltof sjaldan sem hollenskar bækur rekur á fjörur manns og þess vegna sérstakt gleðiefni að fá þessa ljómandi fínu bók í hendur. Enda má lesa á kápu að bókin hafi hlotið tvær Gylltar gulur, virtustu barnabókaverðlaun Hollands. Aðra frá faglegri dómnefnd og hina frá dómnefnd skipaðri börnum og unglingum. Betri verða meðmælin varla.

Fegursta líkið

2011-12-24T06:06:00.004Z

Jón forseti allur? Táknmyndir þjóðhetju frá andláti til samtíðar eftir Pál Björnsson var tilnefnd til Íslensku bókmenntaverðlaunanna í ár í flokki fræðibóka. Og hvenær er betri tími til að rabba aðeins um Íslandssöguna en þegar maður er andvaka af eyrnaverk í vaxandi stormi klukkan fimm á aðfangadagsmorgun, vonandi að íbúfenið og sýklalyfin fari að kikka inn?

Ég var grínlaust búin að hlakka frekar mikið til að þessi bók kæmi út. Ég hef heyrt Pál fjalla um efnið, meðal annars á bráðskemmtilegu málþingi um Jón Sigurðsson á Skagaströnd síðasta haust, og það verður að segjast að þessi bók lítur allavega út fyrir að vera miklum mun skemmtilegri og ferskari en Jónsbókin sem fylgdi Skírni um daginn (Jón Sigurðsson – hugsjónir og stefnumál). Kannski er það bara vegna þess að mér þykir Jón Sigurðsson sem þjóðhetja og táknmynd miklu áhugaverðari en hugsjónir og stefnumál Jóns í lifanda lífi – þarf að ræða það mikið frekar? Eða jú, það er eins gott að hægt sé að ræða það frekar, til að prófessorinn í Jónsembættinu sem Alþingi hefur prangað inn á Háskóla Íslands hafi nú eitthvað að gera þar til hann verður emeritus.

Það má kannski kalla Jón forseti allur? eins konar ævisögu, nema hvað hún hefst við andlát Jóns árið 1879 og rekur ævi hans sem þjóðhetju til okkar daga. (Ég má til með að hrósa titli bókarinnar, sem Páll segir í eftirmála að sé kominn frá Jóni Karli Helgasyni.) Fjallað er um umstangið kringum útför Jóns og fyrstu merki um uppbyggingu þjóðhetjuímyndar hans, söfnun húsgagna og hluta úr fórum hans í varðveisluskyni, tilraunir margvíslegra og fjölbreytilegra pólitískra afla fyrr og síðar til að eigna sér ímynd Jóns og gera hann að hluta af sinni baráttu (Uppkastið, ESB, og svo framvegis), hlutverk Jóns á aldarafmælinu 1911 og við lýðveldisstofnunina 1944, þróun 17. júní sem þjóðhátíðardags, Jónstengda uppbyggingu á Hrafnseyri og stöðu Jóns sem táknmyndar í dag. Bókin byggir á fræðilegum grunni og í lokakaflanum er efni hennar í stuttu máli tengt kenningum fræðimanna á borð við Pierre Nora, Ernest Renan og Anthony D. Smith um minni og sköpun þjóða, en annars er teorísk umfjöllun lítil sem engin. Bókin er greinilega ætluð hinum almenna áhugasama lesanda og er mjög aðgengileg. Þetta er heldur enginn ævisögudoðrantur, ekki nema 250 síður. Stíllinn hefði alveg mátt vera aðeins blæbrigðaríkari stundum en textinn rennur samt ágætlega.

Ég held að ef maður hefur áhuga á efni bókarinnar á annað borð hljóti manni að finnast hún skemmtileg aflestrar. Mér fannst allavega virkilega gaman að fræðast um allt það sem Íslendingum hefur dottið í hug að klína upp á Jón gegnum tíðina og hvernig hann hefur verið hylltur og notaður í margvíslegasta tilgangi. Það er ekki síst áhugavert að sjá hvað þetta byrjaði snemma, eða nokkurn veginn um leið og maðurinn skildi við; til notkunar hans í nútímanum þekkir maður betur.

Frásögnin er líka krydduð á ýmsan hátt. Brot úr mörgum heimildum á borð við ræður, ljóð og greinar eru birtar í sérrömmum – hefðu jafnvel mátt vera færri í fyrri hluta bókarinnar, mig var hálfvegis farið að svima af yfirgengilegu lofinu um Jón sem fyrir nútímamanninum hljómar náttúrulega eins og argasta háð (fyndnust fannst mér sú athugasemd eins Hafnarstúdentsins að hann hefði aldrei séð fegurra lík). Einnig er til dæmis birt skrá yfir þá muni Jóns sem Tryggvi Gunnarsson keypti eftir dauða hans, en þar á meðal voru tannstöngull og eyrnaskefill úr gulli og uppstoppaður kanarífugl (mynd af eyrnaskeflinum fylgir sögunni). Margar skemmtilegar myndir er að finna í bókinni og hefðu sumar af spássíumyndunum mátt vera stærri til að þær fengju að njóta sín; ég nefni myndina af úkraínska innflytjandanum að gera við styttu Jóns Sigurðssonar í Winnipeg á bls. 136 og ljósmyndirnar tvær af merkilegu minnismerki um Jón á Ólafsvíkurenni á bls. 120, en það útbjuggu tveir Ólafsvíkingar þann 17. júní 1911 eftir að hafa gengið á Ennið með hrærða steypu í fötu.

Höfundur bókarinnar lét gera könnun á afstöðu Íslendinga í dag til Jóns Sigurðssonar og niðurstaðan er að meirihluta þjóðarinnar þyki hann enn vera mikilvægt sameiningartákn, þótt yngri kynslóðin sé aðeins áhugaminni. Páll bendir á í því samhengi að Jón hafi reynst fremur sveigjanlegt sameiningartákn, margir hópar hafi getað samsamað sig honum gegnum tíðina og aldrei hafi staðið mikill styr um hann líkt og um sum sameiningartákn erlendis. Til dæmis sé ekki mælanlegur munur á viðhorfi kynjanna til Jóns þrátt fyrir það hversu karllægt tákn hann var allavega upphaflega, og konur hafi tekið að nýta sér Jón á svipaðan hátt til að koma stefnumiðum sínum á framfæri og karlahópar gerðu áður, til dæmis með því að klæða hann í bleikt. Það bendi til þess að Jón sé enn tákn sem skipti máli og sé hlaðið merkingu. Þessi kynjavinkill er með því ánægjulegasta í bókinni, en hann er sínálægur og þannig sýnir Páll í verki fram á það hvernig hægt er að gera það sem sumir kalla að „skrifa konur inn í söguna“: í stað þess til dæmis að segja um minnisvarðann í Hólavallagarði „Jón var á honum“ er hægt að segja „Jón var á honum, en ekki Ingibjörg“. Það getur svo margt falist í fjarverunni.

Eins og áður segir bjóst ég fyrirfram við meiri doðranti í smærra broti, í anda ýmissa annarra stórmennaævisagna. Ég bjóst líka við fræðilegra verki, með meiri áherslu á teorískt samhengi. Síðarnefnda bókin hefði getað verið beittari sem gagnrýni á þjóðríkishugmyndina. En eftir á að hyggja er afar jákvætt að bók sem að nokkru marki afbyggir þjóðhetju, segir frá andlegri uppbyggingu þjóðríkisins á hæfilega gagnrýnan máta og gerir það að auki með ólíka stöðu kynjanna í huga, sé svona aðgengileg og skrifuð fyrir alla sem hafa áhuga á sögunni. (Eftir á að hyggja hljóma ég hér eins og pólitískur áróðursmaður, en það verður að hafa það.)

Óskalistinn

2011-12-21T16:48:00.004Z

Það er líklega full seint í rassinn gripið að setjast niður og skrifa óskalista þegar fjórir dagar eru til jóla. Ég lét raunar þau boð út ganga að ég kærði mig lítt um bókahlunka í jólagjöf. Ég verð á faraldsfæti í kringum hátíðarnar og þó íslensk menning sé mér kær þá tími ég ekki að borga undir hana yfirvigt. Þegar ég kom til Íslands í jólafrí læddist þó að mér örlítil eftirsjá. Það er eitthvað svo skringilega séríslenskt við þessa bókageðveiki sem heltekur allt í desember og það er hjartastyrkjandi að eignast örlitla hlutdeild í henni. Druslubókabloggið hefur verið minn kompás í gegnum flóðið og ég hef lítið fylgst með öðrum fjölmiðlum enda er það algjör óþarfi. Vinkonur mínar hafa ritað fjölmarga forvitnilega pistla og það sem fer hér á eftir er að stærstum hluta innblásið af blogginu. Ef einhver á eftir að kaupa jólagjöf handa mér þá gæti ég hugsað mér eftirfarandi titla.

Mennt er máttur, tilraunir um dramb og hroka. Endurminningar Þórðar Sigtryggssonar.
Held að þetta sé einn mest spennandi titilinn þetta árið. Það er bara eitthvað ómótstæðilegt við sjálfsævisöguleg skrif og ekki er verra ef þau eru full af klámi og öðrum fjára eins og þessi ku vera.

Hálendið eftir Steinar Braga. Yfir þessari væri ég til í að vaka. Án efa æsispennandi og Steinar Bragi er rithöfundur Íslands. Guðrún Elsa er mikil smekkkona á hrylling og hún skalf á beinunum.

Jarðnæði eftir Oddnýju Eir. Mér finnst Oddný skemmtileg og glænýr pistill Guðrúnar Láru dró ekki úr áhuga mínum á því að lesa nýju bókina hennar.

Heilsuréttir Hagkaupa eftir Sólveigu Eiríksdóttur. Ég geri mér grein fyrir að mitt smáa menningarlega kapítal rýrist nú um 100% og ég verð mögulega gert burtræk úr systralaginu Druslubókadömum. En Solla er sæt og grænmeti er besti matur í heimi.

Kanill eftir Sigríði Jónsdóttur. Kristín Svava skrifaði svo skemmtilega um þessa ljóðabók eftir Sigríði bónda í Arnarholti. Þetta hljómar svo ferskt og hressandi að ég mun verða mér út um þessa með einum eða öðrum hætti.

Bjarni Þorsteinsson - Eldhugi við ysta haf eftir Viðar Hreinsson. Það tala margir um að þetta séu ein bestu bókajól í manna minnum. Ég er ekki viss um að svo sé þegar kemur að ævisögum en kannski hef ég ekki fylgst nógu vel með. En ég fann þessa sem ég ætla svo sannarlega að lesa. Bjarni Þorsteinsson var prestur á Siglufirði og ansi merkilegur maður. Hann safnaði þjóðlögum af miklu kappi og skrifaði sjálfur músík meðal annars eitt af mínum uppáhaldslögum, "Blessuð sértu sveitin mín".

Góður matur - gott líf

2011-12-20T18:44:00.012Z

Ég elska matreiðslubækur og á ógrynni af þeim. Það er erfitt að standast vel teknar myndir á fallegum pappír af glitrandi makríl eða lokkandi sítrónulagköku. Sannleikurinn er samt að fæstar þessar myndir verða að veruleika í eldhúsinu hjá mér. Það eru nefnilega alltaf sömu örfáu matreiðslubækurnar sem ég elda upp úr. Er ekki svipuð staða hjá ykkur góðu lesendur?
Þær uppskriftabækur sem eru mest í höndunum á mér eru: stóra gula Nanna af því hún nær yfir allt og klikkar aldrei. The Kitchen Diaries þess frábæra matarpenna Nigels Slaters sem leiðir mann í gegnum heilt ár af matargerð. Í þeirri bók er fullt af hugmyndum að reddingum sem geta bjargað kvöldinu þegar maður nennir ekki að elda (það var samt örugglega ekki markmið höfundarins). Ég lærði reyndar að elda hjá mömmu, pabba og ömmu með því að standa á stól inni í eldhúsi og fá að hræra í pottum og taka þátt í matargerðinni, en fyrsta matreiðslubókin sem ég kynntist var Við matreiðum eftir Önnu Gísladóttur og Bryndísi Steinþórsdóttur í heimilisfræði í barnaskóla og hún er alltaf til taks fyrir íslenska heimilismatinn, kannski bara af vana. Ég bætti við nærsafnið einni belgískri þegar ég bjó þar í landi, og svo er það kverið sem geymir lykiluppskriftir fjölskyldunnar með handskrift nokkurra kynslóða. Þar lifir nostalgían í kökum og réttum sem eignaðir eru hinum ýmsu konum (og einum Sigga).

Ég fékk í hendurnar á dögunum íslenska matreiðslubók sem er svo fagurlega tekin og haganlega fram sett að vinkona mín sagðist helst vilja sleikja blaðsíðurnar. Bók sem hefur allt til að bera að geta orðið fjölskylduvinur. Þetta er Góður matur – gott líf, í takt við árstíðirnar eftir hjónin Ingu Elsu Bergþórsdóttur og Gísla Egil Hrafnsson, en sú bók hefur nú þegar verið tilnefnd til íslensku bókmenntaverðlaunanna í flokki fræðibóka. Hér er á ferðinni metnaðarfull útgáfa og miklu meira en matreiðslubók, enda vinna höfundarnir eftir hugmyndum á borð við „slow food“ og meiri nálægð við náttúruna sem snúast um að hverfa frá blindri neyslumenningu, sem treystir á stórmarkaði til að bjóða upp á jarðarber allt árið með tilheyrandi kolvetniskostnaði, til meiri meðvitundar fyrir matvælunum sem við neytum og hvaðan þau koma. Lykiláhersla er lögð á árstíðirnar og að lifa í takt við þær. Bókinni er skipt upp í kafla tileinkaða vori, sumri, hausti og vetri. Fyrsti og síðasti kaflinn er tileinkaður vetrinum, sem myndar táknræna heild þar sem hringsól tímans er undirliggjandi stef í allri bókinni. Meginefni bókarinnar er fjöldi spennandi uppskrifta, en það sem gerir hana sérstaka er hvernig uppskriftirnar blandast umfjöllun um matvæli sem eiga uppruna sinn í íslenskri náttúru og fræðslu um það sem hægt er að rækta í görðum hér á landi. Sú umfjöllun fyllir mann af sumarþrá enda freistandi á miðjum vetri að láta sig dreyma um vor og græðlinga í ilmandi mold.

Ekki er hægt að skrifa um þessa bók án þess að fjalla sérstaklega um myndirnar. Gísli Egill hefur tekið myndir fyrir tímaritið Gestgjafann auk fjölda matreiðslubóka, en í þessari bók er áberandi persónulegur stíll yfir myndunum. Þarna eru ekki bara slefhvetjandi myndir af mat heldur líka af íslenskri náttúru og svo fjöldi mynda af fjölskyldu Ingu og Gísla sem gerir bókina persónulega og styður við boðskap hjónanna um matargerð sem fjölskylduvænan lífstíl.

Það eina sem ég get fundið að bókinni er vöntun á nákvæmu efnisyfirliti. Það er örstutt efnisyfirlit í byrjun bókar og svo yfirlit uppskrifta í lok bókar en ég hefði viljað fá kaflaheitin listuð. Hér stangast líklega á fagurfræði hönnunar og þráhugi minn á efnisyfirlitum (það er mikil gleði sem hægt er að hafa af góðum efnisyfirlitum í matreiðslubókum).

Það er ýmislegt sem fjallað er um í Góður matur – gott líf sem ég hafði aldrei prófað að gera, eins og að bragðbæta edik. Hef hingað til bara keypt slíkt í búðum en „Kryddað krækiberjavínedik“ (110) hljómar stórfenglega, kryddað með negul, allrahanda, engifer og einiberjum og ég á einmitt lausfryst krækiber frá því í haust!